Zima 2010

  Ambivalentnost religije, konflikti i zločini
  Fikret Bečirović
 
 

Pojam religije
Religija je odvajkada toliko sveprisutna kolektivna “stvar” da se već podrazumijeva “da se zna”, tako da svako ima svoju definiciju religije. Na nju nas svakodnevno, ako ništa drugo, podsjeća ezan s minareta ili zvonjenje crkvenih zvona, kao i razni blagdani, ceremonije, procesije i drugo što se povremeno događa. Ali to nije dovoljno, kaže Ivan Cvitković (Cvitković, 2007:13). Dakle, religija je mnogo složenija “društvena stvar”, koja je u svom razvoju evoluirala kroz mnoge psihološke, ideološke i društvene modalitete, ali u suštini mnogi njeni elementi su ostali u biti nepromijenjeni, dodaje Cvitković.
Njeno osnovno etimološko značenje još od Cicerona, koji ju je izveo iz latinskog glagola relegere, što znači održavati, brižno se odnositi, izražavati poštovanje i latinskog glagola religare, što znači vezati se, povezati se, kojeg je izveo Laktancije (240-320), ostalo je u suštini isto. Oba glagola se logičko-značenjski dopunjuju i svojim opsegom “pogađaju” samu bit religije kao oblika društvene svijesti.
Čovjekov odnos prema nadnaravnom biću, koji ga povezuje sa transcendentnim, vaniskustvenim, vanvremenskim kategorijama, jeste odnos koji mu daje imaginarnu sigurnost i utjehu u njegovoj stvarnoj razapetosti između vremenitosti i vječnosti. U tom smislu ona je “stvar” nadanja, želja, čežnje za srećom i vječnim životom, pa makar on bio i u nekom drugom obliku, kao “život poslije života”.
Sa tim atributima religija je nadsocijalna, što znači da pripada svim socijalnim slojevima, bez obzira na njihov društveni status, kulturni i intelektualni nivo, političko uvjerenje, boju kože, geografski položaj i klimatske uslove gdje pojedine grupacije žive.
Pored vjerovanja u nadnaravno, religija obuhvata sve segmente života, tako da ona nadilazi ideju o bogovima i duhovima. Sa svojim sistemom normi ona reguliše i one odnose koji spadaju u sekularnu sferu, tako da i sekularna sfera ima “sakralnu aromu”, to su rođenje, vjenčanje, sjetva, žetva itd. Zbog toga su, kako kaže Mirča Elijade, sve religije mape ljudskog uma, koje se reflektuju na sve pore ljudskog života. Promjene u sistemu religije, kaže on, istog časa će se odraziti na sve druge sisteme, koji stvaraju istoriju (Elijade, 1996:19).
Mnoštvo je primjera koji to potvrđuju, počevši od pokušaja faraona Amenofisa IV, koji je, kako kaže Lesli Vajt, u Egiptu u XIV stoljeću pre hrišćanske ere pokušao uvesti monoteizam i objavio rat starom politeizmu (Vajt, 1970:215). Svi su bogovi bili prognani izuzev jednog, i on postade Gospod svih. Hramove zatvoriše, njihove sveštenike istjeraše, njihove zemlje i prihode zaplijeniše. Cijelo društveno uređenje Egipta promijeni svoj izgled.
To je prvi pokušaj u historiji da se sa jednom religijom, jednim Bogom, ujedini jedan etnos. Međutim, ovaj pokušaj se pokazao kao kontraproduktivan, koliko zbog različitih interesa privilegovanog sveštenstva, vjerskih ubjeđenja, toliko i zbog opće, kolektivne svijesti, koja nije “sazrela” i koja se nije mogla uzdići na viši nivo.

Religija kao grupni i integrirajući fenomen
Religija je još od prvih oblika vjerovanja bila grupni fenomen. O tom fenomenu posebno su zanimljive dvije teorijske koncepcije, i to: teologijska i naturalistička (antropološka) koncepcija. Teologijska smatra da je religija naprosto “prirođena” čovjeku i da je ona njegov vječni pratilac, dok naturalistička ili antropološka koncepcija nastanka religije smatra da su religiju izazvale prirodne sile: kiša, oluja, munje i gromovi, zemljotresi, vulkani, požari, poplave, te mnoge krvoločne zvijeri u prirodi i sve drugo što je ugrožavalo ljudsku sigurnost i vječito prijetilo njegovom opstanku. U tom smislu, čovjek ugrožen od tih prirodnih i natprirodnih sila počeo se grupisati u manje grupe, rodove i bratstva do plemena i etnija u kojima su se razvili prvi oblici religijske, kao i drugih oblika društvene svijesti.
Kolektivna vjera i kolektivna svijest zasigurno su nastale od pojedinačnih, koje su se konsenzusom fuzionirale i stvorile novi kvalitet, koji je nadrastao sve pojedinačne i koji je, za razliku od pojedinačnih, osiguravao veću sigurnost u vidu kolektiviteta, kojeg su držale dvije snažne sile: solidarnost i socijabilnost. Vjerovanje u isto, natprirodno, zajednički obredi, običaji i svjetonazor stvarali su međusobno povjerenje, a time i zajedničku empatiju i solidarnost. Krvno srodstvo, koje je u početku bilo najjači integrirajući faktor, ubrzo se proširilo sa drugim oblikom srodstva. To je duhovno srodstvo, vjera u isto nadnaravno.
Vjera u isto, nadnaravno, stvorit će platformu povjerenja, koja će imati bitnu ulogu u međusobnom orođavanju između sasvim različitih plemena, koja usvojivši istu vjeru postaju kulturno-civilizacijski srodnici. Tako određen tip vjere; bilo animizma ili totemizma, u prvobitnim zajednicama, postaje nadsocijalan i nadrodovski, natplemenski, a kasnije u periodu politeizma i monoteizma vjere i religije postaju nadnarodne i nadnacionalne, multietničke i univerzalne.
Da bi religija bila grupni, integrirajući faktor, ona se mora očitovati u zajedničkom, grupnom prakticiranju vjerske prakse; u zajedničkim molitvama, obredima, običajima. Zbog toga Dirkem smatra da je religija rođena iz obreda, navodi I. Cvitković (Cvitković, 2007:47), obrazlažući da sudjelovanje u obredima jača socijalna osjećanja, pomoću kojih se religijska grupa održava. I u današnje vrijeme, vjernik će više vjerovati čovjeku kojeg često viđa u istoj džamiji ili crkvi, s kojim učestvuje u zajedničkom obredu, nego onom kojeg tamo nikad nije vidio. U trenucima obreda vjernici su unificirani kao “rabi božiji”, te su na osnovu toga oni “braća”. Taj osjećaj, mada ne takvim intenzitetom, ostaje dugo “zabilježen” u svijesti vjernika.
Tako pripadnici iste grupe, obavljajući kolektivni vjerski čin, u zajedničkoj ceremoniji dijele ista osjećanja i jedni druge smatraju braćom i sestrama. To eksplicite podstiču i vjerski službenici, koji se sa “braćo i sestre” obraćaju puku, te na taj način i oni podupiru koheziju u smislu kako učvršćivanja religije procesom religizacije, tako i učvršćivanja etničkog opusa, etnizacije.
To zajedništvo u istoj molitvi, ritualu ili običaju je za većinu vjernika mnogo važnije od suštine naučavanja i doktrina. I sami vjerski službenici, ne zanemarujući suštinu religije, permanentno ističu zajedništvo, s riječima, kao npr. u islamu: “zbijmo safove”, “Alahovog užeta se držimo” itd.
Integrativnu ulogu religije posebno ističu Dirkem i Malinovski, u kojoj vide sredstvo jačanja društvenih normi, te jedinstvo zajednice i društvenu solidarnost. Njena religijska i etička načela su u funkciji okupljanja, ali istovremeno i pridobijanja ljudskih duša, sa kojima se može lakše manipulisati. To pokazuje i zvanična terminologija u hrišćanstvu; narod kao “stado”, a svećenik kao “pastir” ili kao “otac” (padre), namjesnik, kako kaže Erih From “razvlašćenog Boga”, koji je sa Isusovim uskrsnućem dobio ulogu “Oca”, a ta uloga Oca dalje je podijeljena svećenicima (fratrima), koji su se nekada zvali “braća” u ranom hrišćanstvu kao zajednici “jednake braće” (From, 1986:55). Integrativnu ulogu religije u svojoj “Protestantskoj etici i duhu kapitalizma” ističe Max Weber, navodeći da se evropska kultura razvila i oblikovala pod snažnim uticajem kršćanstva. Kršćanstvo, a posebno red kalvinizma, sa svojim principima radinosti i štedljivosti integrisali su zapadno društvo, koje je s tim principima vodilo u bogatstvo i ukupan gospodarski razvoj.
Najveće današnje religije, hrišćanstvo i islam, imale su sličan razvojni put, koje se od socijalnog pokreta “jednako siromašne braće”, koji su se integrisali dobrim dijelom i iz socijalnih razloga, kasnije postale državne i univerzalne religije, koje su prevazilazile okvire država. Njihovo integrisanje protiv izrabljivača i vladajućeg režima transformisalo se u prilagodljivu ideologiju koja je sada imala stav da je svaka vlast od Boga i da je vladar “milošću Božijom” rođen kao vladar.
Koncem već drugog stoljeća, kako navodi E. From, kršćanstvo je prestalo biti religija siromašnih zanatlija i robova, pa je i prije no što je pod Konstantinom I, sa Milanskim ediktom (313. god.) dobila slobodu ispovijedanja, ono još ranije postalo religija širih krugova vladajuće klase. Dvije stotine i pedeset do tri stotine godina nakon rođenja kršćanstva pristaše te vjere bile su potpuno drugačije od prvih kršćana. Oni više nisu bili samo Židovi koji su prihvatili novu vjeru i vjerovali u oslobođenje od ropstva; to su sada bili Grci, Rimljani, Sirijci, Gali, a socijalni sastav se totalno promijenio, te je kršćanstvo postalo religija uglednih i vladajućih klasa Rimskog carstva, koje su prvi hrišćani smatrali za zle ljude, koji će dobiti zasluženu kaznu za svoju poročnost. Ali pravila su se nakon dva stoljeća promijenila.
Islam, koji se javlja početkom VII stoljeća, takođe je u početku bio “zajednica jednake braće”. To je ona ista integrativna nit kao što je bila i u hrišćanstvu, koja se mijenjala vremenom kako se islam širio. Pod pritiskom vladajućih plemena, Muhamed je u prvih sedam godina imao samo četrdeset pristalica, da bi se njegova vjera i arabljanska kultura za dva stoljeća proširila na zapadu do Atlantika i na istoku do Indije, te je tako odmah iza hrišćanstva postala druga religija po veličini i svojoj multietničnosti i multikulturalnosti.
Obje religije, koje su vremenom postale tako snažne, postale su i važni činioci, tako da su sakralizirali i društvene ideje i odnose, nastojeći da imaju potpunu vlast u svojim rukama. Tako su suštinske vrijednosti društva postale esencijalno religijske vrijednosti, kao što su običaji, moral, pravo i politika.
Svi ovi segmenti društva dobili su i sakralnu aromu, pa i njen pečat. To dokazuje i činjenica da su crkve, džamije i drugi hramovi postali mjesta podrške širim društvenim vrijednostima, pa su na taj način crkve od početnog vjerskog integrisanja proširile svoj opus i na političko integrisanje, što zorno pokazuju nacionalne i nacionalističke političke stranke, partije, pa i kompletne države koje preuzimaju i inkorporiraju u svoje ustave i zakonodavstvo, vjerske moralne norme, blagdane, svece zaštitnike, pa čak i vjerske simbole krsta, kao što su: Srbija, Italija, Norveška, Finska, te simbole polumjeseca i zvijezde: Turska, Saudijska Arabija, Iran i druge, religijski simbol Davidove zvijezde (Izrael) itd.
To su države sa sistemom hijerokracije, tj. sistemi gdje religijska zajednica ima dominantnu ulogu u ukupnom životu tih država.
Vjerski kolektivizam Erih From naziva zadovoljavanjem “kolektivne fantazije”, gdje religija djeluje kao sredstvo za umirenje i kao sredstvo za umirenje aktivne promjene stvarnosti. Po njemu, religija ima trostruku funkciju: utjehu za lišavanja koja iziskuje život; za veliku većinu ljudi ohrabrenje da emocionalno prihvati svoj klasni položaj; a za vladajuću manjinu oslobođenje od osjećaja krivice koja je prouzrokovana patnjom onih koje oni tlače.
No, pored svega nabrojanog religija može poslužiti kao mobilizirajući i adaptivni mehanizam u kriznim i frustracionim situacijama, ali i kao utjeha za bolest, smrt, siromaštvo, razne nedostatke. S njom se sve ovozemaljske poteškoće lakše podnose i sa njom se ublažuje patnja samom idejom o boljem, zagrobnom životu što je takođe veliko psihološko olakšanje, nada i utjeha.
Na taj način ona ima terapeutski učinak jer je naučno dokazano u empirijskim istraživanjima izvršenim na vjernicima i nevjernicima da je velika razlika u nekim stanjima, kao što su: krvni pritisak, depresija, slučajevi suicida i dr. na osnovu čega je donesen zaključak o njenoj iscjeliteljskoj moći. Tako je, naprimjer, na osnovu prvog prevoda Kur’ana na naš jezik, kojeg je sačinio pop Mićo Ljubibratić 1895., na temelju tog prevoda dr. M. Jovanović-Batut, profesor Medicinskog fakulteta u Beogradu, sačinio izbor kur’anskih odlomaka koji se odnose na zdravlje i objavio knjigu pod naslovom “Život, zdravlje, bolest i smrt u Kur’anu” (Kur’an, 1985:VI).

Dezintegrativno u religijama i sukobi
Sve religije potiču unutrašnju interakciju i integraciju u cilju jačanja unutrašnje kohezije, bratstva i zajedništva, a istovremeno se distinktirajući od drugih, za koje smatraju da nisu na pravom putu, da su zalutale, da su nečiste, paganske, heretičke, đavoljske itd.
Na taj način mnogo se pridaje unutrašnjoj interakciji, dok je spoljnja, sa drugim religijama uvijek bila pod “budnim okom”, sumnjičava i podozdriva. Zato M. Hamilton kaže da “religija može isto toliko da bude uzrok sukoba i nestabilnosti, koliko i integraciona sila” (Hamilton 2003:42). Dakle, religija ima dvojaku ulogu; prvo, svaka pretenduje da je ona “prava” i drugo, ona izravno nameće zadatak svakom članu kao “zadatak od Boga” za širenje “prave vjere”, zato religija samo po ta dva osnova ima dovoljnu i “nabrušenu snagu” da djeluje kao “objedinjavajuća” sila.
Tu leži uzrok napetosti i latentnog sukoba, jer, kako kaže Hamilton, “u ljudima podstiče pretjeranu odanost grupacijama jednostranog usmjerenja (Hamilton, 2003:198) i na taj način postaje izmanipulisana masa. Njena ambivalentnost se sastoji, u jednu ruku, u njenim moralnim načelima i moralnim konstantama, a u drugu u njenoj odlučnosti da ta načela “pogazi” zarad njenog širenja i njene hegemonije. Pretjerano odani, revni preko mjere i žestoko ostrašćeni vjernici kroz historiju ljudskog društva činili su masovne zločine i bili spremni sve uništavati u ime vjere. Prisjetimo se samo srednjovjekovne inkvizicije, križarskih ratova, koji su se vodili u ime hrišćanstva, ili pak opakih ekstremista i tobože fundamentalista u islamskoj religiji. Kao primjer podsjetimo se samo da su Turci u svom carstvu vodili čitave ratove protiv sekti hamzevija.
Svi sukobi nisu religijski, mada mnoge pospješuje sama religija, i sve sukobe, kako religija može podstaći, tako isto može i preduprijediti, smiriti religijske podjele, isključivosti i stišati negativna ostrašćenja. Uzroci mnogih konflikata su politički ili ekonomski interesi koji su, da bi se prekrili ili dobili na žestini, označeni kao vjerski, jer u podijeljenom svijetu, svijetu koji je na globalnom planu u “Sukobu civilizacija”, religija je glavna određujuća karakteristika civilizacije (Hantington, 1998:51). Buduće sukobe prije će izazvati kulturni nego ekonomski činioci ili ideologija, kaže Hantington.
U tom kontekstu on navodi rat u Bosni kao sukob koji se proširio na zemlje koje su kulturno-civilizacijski srodnici jedne ili druge strane, pa je u “jugoslovenskim sukobima Rusija pružala diplomatsku podršku Srbima, a Saudijska Arabija, Turska, Iran i Libija pružala pomoć Bosancima (Hantington 1998:28). Isto tako i T. Iglton u kontekstu vjerskih sukoba navodi Bosnu i Belfast gdje se za kulturu ubija (Eagleton, 2002:51).
Istina, religije ne mogu iskorijeniti konflikte, ali se od njih, zbog svih njihovih načela, principa i etike očekuje da doprinesu, ako ne ukidanju, a ono smanjenju neprijateljstava. Jer, mora se priznati da su konflikti vječiti pratilac ljudskog društva, a heterogena društva su u svojoj biti mnogo složenija, i u njima se mnogo češće dešavaju konfliktna varničenja i otvoreni konflikti.
Podaci govore da su u svijetu poslije Drugog svjetskog rata etnički konflikti odnijeli blizu dvadeset miliona ljudskih života, a u osamdesetim godinama prošlog stoljeća 80% oružanih sukoba u svijetu imalo je etnički karakter (Cvitković, 2007:204). I rat u Bosni, koji je bio klasična agresija jugoslovenske i hrvatske vojske, stvorio je dva homogena (etnički i konfesionalno) društva; Republiku Srpsku i Hrvatsku Republiku Herceg-Bosnu i jedno multietničko društvo sa većinskim bošnjačkim etnosom. To pokazuje da je rat u Bosni imao religijske aktere i religijsku aromu kako iza ratne scene, tako i na njoj samoj.
Sa dejtonskim mirom ovaj odnos u biti je ostao isti, jer su etnonacionalne ideologije ostale na istim polaznim tačkama. Tome su umnogome doprinijele i kulturne razlike, koje su u pojedinim razdobljima prisno komunicirale, prožimale se u uslovima suživota, da bi u pojedinim trenucima isticanja i preferiranja kulturnih distinkcija dolazile u sukob i inicirale i generirale te sukobe, čak do te mjere da se u izjavama zaključivalo da je nemoguć zajednički život. Takve izjave su se često mogle čuti iz “božijih kuća”, koje su, umjesto da su gasile, razbuktale negativne strasti, potpaljivale fitilj.
No, nije to jedini slučaj sukoba sa religijskim prizvukom. Sukobi, ubistva, zločini svoje korijene vode još od prvih civilizacija i biblijskih vremena, punih ubistava i zločina, kao što je prvo bratoubistvo Abela od strane Kaina (Biblija, Postanak 319-507), masovna ubistva Jevreja od strane kralja Nabukadonazora i njihovo odvođenje u ropstvo u Babilon, zločini nad Jevrejima u egipatskom ropstvu, do rimskih zločina u provincijama Judeji i Galileji do zločina ubistva Isusa na najokrutniji i najviše ponižavajući način, kako su Rimljani decenijama prije toga kažnjavali robove i kako su poslije Isusove smrti još dva stoljeća razapinjali prve hrišćane i faktički činili genocid nad njima, jer su imali namjeru “potpunog obračuna”, iskorjenjivanja te “opake pošasti”. U tim svojim obračunima čak su smišljali još morbidnija raspeća, pa su na primjer sv. Petra razapeli na naopako okrenut križ, a sv. Andriju na križ okrenut nakoso. Tog istog “mučenika” Petra hrišćansko-katolička ideologija proglasila je glavnim apostolom, kao i “stožernu” crkvu u Vatikanu po njegovom imenu.
Hrišćani, koji su se nakon tri stoljeća inkorporirali u Rimsku imperiju, odmah poslije Nikejskog sabora iza 326.g. počeli su se sukobljavati po pitanju Isusove prirode i proganjati heretike i šizmu, tj. one koji nisu prihvatili Atanazijevo učenje, koje je postalo zvanična doktrina crkve.
Pored progona heretika, koje je uz krstaške ratove crkva inicirala i organizovala, dešavali su se još mnogi zločini kao što su spaljivanja “vještica”, “vještaca”, naučnika, pjesnika i mnogih drugih koji su bar malo pokazali svoj kritički duh. Ovdje treba posebno istaknuti progon tzv. bosanskih heretika, bogumila, patarena, babuna i sl. kako su ih zvali.
Još od velikog bana Kulina i velikog sabora na Bilinom polju u današnjoj Zenici, 1203. koji je imao svrhu abjuracije (javnog odricanja od vjere bogumilske bana Kulina i njegovih podanika) (Klaić V. 1990:60-65), koja naravno nije uspjela, papa Inoćentije III je odmah sljedeće godine poslao mađarske krstaše koji započinju krstaške (vjerske) ratove u Bosni, koji su skoro tri i pol stoljeća činili zločine po Bosni, sve do pada Bosanskog kraljevstva, kada je došla Turska imperija, koja je koliko silom toliko i lukavstvom mijenjala vjersku sliku Bosne.
No, dok su Turci osvajali Balkansko poluostrvo i Bosnu, na zapadu u katoličkoj Španiji, “najkatoličkiji monarsi”, kralj Ferdinand V od Aragona (1452-1516) i kraljica Izabela I od Kastilje (1451-1504), nakon uspješne Requonquistae (zaposjedanja, ponovnog priključenja), ušli su u posljednje uporište nekada osebujne maursko-islamske civilizacije u Granadi 1492. i nakon tri mjeseca protjerali Jevreje Sefarde, koji su, zahvaljujući odluci sultana Bajazita II, došli i nastanili se u Bosni. Cigani ili Romi, narod sa indijskog potkontinenta, takođe su došli u ove predjele tokom osmanske vladavine (Dizdar, 2006:116).
Neposredno poslije događaja u Španjolskoj, Evropa ulazi u doba vjerskih raskola i vjerskih borbi koje je pokrenuo Martin Luter 1517, sa svojih 95 teza s kojima se crkva trebala reformirati. Tako je reformatorski pokret ubrzo zahvatio čitavu Njemačku i zatim velike dijelove Evrope. Ogorčene rasprave o vjerskim pitanjima otada će se mnoga desetljeća nalaziti u središtu evropske povijesti; iz spora oko prave vjere proizašlo je doba vjerskih borbi. Njihov je rezultat bio da se dotad jedna zapadna crkva rascjepkala u različite zasebne crkve i vjeroispovijesti (konfesije) (Povijest svijeta, 1990:440).
Uz sve ovo treba pomenuti nebrojena krvoprolića i zločine, koji su učinjeni tobože u ime Boga i prave vjere, na koju su sve konfesionalne grupacije pretendovale. Sukobi u istoj, hrišćanskoj religiji i dan-danas su prisutni, kako u ideološkim stavovima, tako i u smislu grube sile, kao što je u Irskoj.
Sukobi u istoj religiji nisu zaobišli ni islam. Nakon Muhamedove smrti 632.g.i četiri generacije Muhamedovih nasljednika, halifa, dolazi do vjerskog raskola na zajednicu sunita, koji poštuju Muhamedovu sunu (praksu) i šiita, kojismatraju da je Muhamed stvorio “krug posvećivanja” za daljnje upravljanje zajednicom određujući “Imama” svojim nasljednikom. Sukob ove dvije koncepcije u istoj religiji dostigao je svoj vrhunac u iračko-iranskom ratu osamdesetih godina prošlog stoljeća. Takođe, sukobi islama sa drugim religijama nisu izostali, počevši od Muhameda i širenja islama; sukobi sa idolopoklonicima, te sukobi sa hrišćanima prilikom osvajanja ogromnih prostora Sredozemlja, nakon Muhamedove smrti, te kasnije širenja Turskog carstva, koje se pet stoljeća sukobljavalo sa istočnim i zapadnim hrišćanima, gdje su, pored političkih i ekonomskih interesa, veoma važnu ulogu u “žestini sukoba” igrale kulturne distinkcije, koje su se pretvarale u kulturne animozitete i kulturni prezir, koji je na izravan način pozivao na zločine i zločine genocida.

(Tekst u integralnom obliku sa navedenom literaturom i bilješkama možete čitati u štampanom izdanju ODJEKA)