Jesen 2010

  Osjećaj nelagodnosti kao osjećaj mogućnosti
  Zoran Ergarac
 
 

U izvjesnom medijskom zatišju koje je u posljednje vrijeme zavladalo po pitanju reforme univerziteta u BiH, ako izuzmemo prigodne izvještaje o korupciji i kriminalu u ovoj sferi, koji se pojavljuju periodično, kao i deklarativne predizborne izjave političara i profesora-političara u vezi sa visokom obrazovanjem, bilo je prigodno još jednom pročitati oglede iz političke epistemologije Uge Vlaisavljevića, profesora filozofije na Filozofskom fakultetu u Sarajevu, sabrane u knjizi Lepoglava i univerzitet: Ogledi iz političke epistemologije. Objavljena 2003. godine, knjiga je kroz fukoovsku prizmu obrazložilaono što autor naziva „stalnim osjećajem nelagodnosti” u zvanju univerzitetskog profesora zbog svijesti o strukturi sistema u kojem djeluje, nalazeći korijen totalitarnosti socijalističkog univerziteta u kaznionici monarhističke Jugoslavije - Lepoglavi - kao metafori svojevrsnog „komunističkog univerziteta” iz kojeg proističe kasniji „narodni univerzitet”, ali koji je u svojoj suštini ostao robijašnica. Bez ulaska u konkretan sadržaj ogleda, ta svojevrsnaVlaisavljevićeva nelagodnost unutar uloge profesoraveoma je jasno naglašenau objašnjenju koje je autor svojevremeno dao u intervjuu Radi Dragojeviću:

„Glavni motiv za pisanje ove knjige bilo je izvjesno iskustvo akademske zajednice. Ono je, naime, za mene bilo negativno od samog početka. Prošao sam sve hijerarhijske faze i stupnjeve, od uspješnog studenta, asistenture, pa dosad, do izbora za redovnog profesora. Posrijedi je, dakle, jedna nelagodnost u obrazovnoj instituciji tipa kakav je univerzitet, iako se ta nelagodnost zapravo samo nadovezuje na cjelokupno iskustvo školovanja ili obrazovanja kao takvog i koje teče od vrtića do sadašnje pozicije. Knjiga je, dakle, vrsta artikulacije tog negativnog iskustva. Najprije sam to intuitivno osjećao, bila je to vrsta iskustva koje nisam nalazio kod drugih ljudi i nisam imao mogućnosti da s drugima o tome raspravim.”

OvajVlaisavljevićev stavizdvaja se iz diskursa pisane i izgovorene riječi o reformi univerziteta u BiH i potiče na razmišljanje da pored problema koje su do sada uočeni u visokom obrazovanju postoje i neki koji su, na prvi pogled, na granici subjektivnog. Značajan rad u ovoj oblasti je studija Kriza univerziteta i perspektive mladih naučnika u Bosni i Hercegovini”, njemačkog sociologa i analitičara Bode Webera. On je u navedenoj studiji došao do korijena nastanka „partijske diplome” koja je služila za postizanje socijalne mobilnosti i društvene promocije u socijalističkoj Jugoslaviji, s tim što je s „proklizavanjem” pojma radničkog u etnonacionalno, isti metod počeo da se koristi za akademsku promociju unutar etnonacionalističkih elita - što bi bio svojevrstan sažetak zaključaka Weberove studije koja je postigla izuzetno dobar odjek tokom prezentovanja na bosanskohercegovačkim javnim univerzitetima 2007. i 2008. godine. Međutim,  „totalitarnost” koju Vlaisavljević nalazi u procesu nastanka socijalističkog univerziteta značajno se razlikuje od koncepta totalitarnosti univerziteta u bivšoj Jugoslaviji u usvojenom diskursureforme univerziteta u BiH, kao i od shvatanja totalitarnosti socijalističkog univerziteta u Weberovoj studijiu kojoj se ona posmatra u kontekstu „autoritarne vaspitne funkcije” koju je sprovodio socijalistički univerzitet u ime Komunističke partije Jugoslavije, ali sa različitim intenzitetom u različitim vremenskim periodima. Weber razlikuje period prije i period poslije reforme univerziteta sredinom sedamdesetih godina kada je univerzitet, po njegovim riječima, „oslobođen emancipatorskih zahtjeva, svog racionalnog jezgra i svakog uvjerenja, erodirao u čisto konformističko sredstvo društvenog prilagođavanja i realizacije individualnih i grupnih interesa”, ali gdje „ideološka konformizacija akademije nije u prvoj liniji bila utemeljena na represiji” već na „širokoj lepezi manipulativnih tehnika koje su omogućile ideološku konformizaciju članova društva” i gdje je „proces marksističke reideologizacije praćen procesom postepene etnizacije univerziteta”. Za razliku od Weberovog pristupa,gdje je karakter socijalističkog univerziteta prikazan na jasnom empirijskom nivou i približen shvatanju unutar političkog manevarskog prostora za reformu univerziteta u BiH, shvatanje totalitarnostiuniverziteta unutar prošlog političkog režima kod Vlaisavljevića je, pored današnjim reformatorimauniverziteta „nepraktične” filozofije Foucaulta i Derride, obogaćeno ipomenutom „nelagodnošću” koja isprva izgleda kao slikovit način objašnjavanja sadržaja knjigeputem medija, ali pažljivijim čitanjem se otkriva da se ova „nelagodnost” provlači i kroz same oglede sabrane u knjizi, a povod za nju ne bi bile samo ono što Weber prepoznaje u svom radu kao „manipulativne tehnike” na univerzitetu,već nešto mnogo dublje unutar same strukture odnosa.Pored probijanja kroz filozofijuFoucaulta i Derride, čije bi prisustvo kod Vlaisavljevićamoglo da navede na pomisao da upravo njihov uticaj iziskuje od autorove stvarnosti da bude totalitarnija nego što to realno jeste,ono do čega dovodi ponovljeno čitanje ove knjige nije samo bolje razumijevanje autorovog filozofskog pristupa, već inalaženje određenihnapomenai zabilješki u knjizikoje se ne bi smjele previdjeti u cilju potpunijeg razumijevanja autorovih stavova, upravo u cilju „praktičnosti”.

U širem kontekstu ogleda „Postkomunistički univerzitet između školske reforme i resocijalizacije” u Vlaisavljevićevoj knjizi, nalazi se nekoliko iskaza ključnih za shvatanjeautorovih stavova, a to je da je „marksizam politička ideologija koja se predstavljala kao nešto daleko više od ideologije”, da je univerzitet sa svojim humanističkim disciplinama „trebao vladajućoj ideologiji kao institucija njenog znanstvenog legitimiranja” i da su „Centralni komitet, kao najviša politička institucija, i univerzitet, kao najviša institucija znanja, funkcionirali kao komplementarne institucionalne osnovice cjelokupnog komunističkog režima” .Međutim, ovo bi sve i dalje bilo u tonu na koji smo do sada navikli na skupovima posvećenim reformi visokog obrazovanja, da autor dalje ne kaže:

„Da li je s propašću komunizma i odbacivanjem marksizma kao znanosti svih znanosti promijenjena politička uloga univerziteta? Mnogi misle tako, čak i univerzitetski rukovodioci, budući da reformu visokog obrazovanja projektuju u navodno potpuno depolitiziranom kontekstu. Današnja politička uloga društvenih znanosti im sasvim izmiče iz vida, što može imati veoma štetne posljedice. To je vjerovatno zbog toga što se u komunizmu vidi samo politički režim, a ne i izvjestan epistemološki režim koji može preživjeti propast onog prvog, Marksizam se danas u epistemološkom smislu najčešće vidi kao izvjesna forma znanja, prije svega kao pseudo-znanost, a ne kao izvjestan diskurzivni i institucionalni režim znanja, režim njegove proizvodnje, raspodjele, razmjene, itd.”

Upravo pojmovima „politički režim” i „epistemološki režim” Vlaisavljević razdvaja dva pojmovna okvira unutar kojih se kreće misao o ulozi univerziteta. U daljoj razradiovog ogleda autor kaže da bi „istinska postkomunistička reforma univerziteta podrazumijevala resocijalizaciju ove moderne političke institucije „par excellence” putem „uvođenja zajednice znanstvenika na djelu”, kao jedini način da se prevaziđe „nedemokratska hipersocijalizacija ove institucije, koja je odlikovala prethodni režim, a još više odlikuje one koji su ga naslijedili, jer umnožavanje univerziteta i njihovo masovno pohađanje poput srednje škole predstavlja upravo simptom neostvarene primarne socijalizacije ove navodno znanstvene institucije”.Međutim, ovo se ne završava samo preporukom o potrebiresocijalizacije univerziteta, kao što bi mogli pretpostaviti i timese još uvijek zadržali u važećem diskursu reforme visokog obrazovanja. Autor je, naime, svjestan „izmještene socijalizacije” prošlog režima u kojoj je univerzitetskim profesorima nuđena „praksa političke zajednice, tačnije zajednice partijskih političara”.Naglašavajući ovo kao glavni ideološki momenat epistemološke politike prethodnog režima, autor se vraća iz pojmovnog okvira političkog u pojmovni okvir epistemološkog, gdje navodi karakter, dinamiku, okolnosti i socijalizaciju u kontekstu stavova Richarda Rortyja, prema kojem „istina do koje smo došli u određenoj znanosti u određenom trenutku neposredno ovisi o forumu znanstvenika u kojem se provjerava i priznaje; o njihovom prethodnom znanju i kompetentnosti, mogućnostima i sposobnostima, aspiracijama i ambicijama, vodećim motivima, spremnosti za kompromise ili velike preokrete, itd.”Vlaisavljević uočava da bi zbog toga „epistemološki oporavak” trebao da podrazumijeva „odvajanje društvenih znanosti od državne politike” i da se „primarna socijalizacija znanosti odvija samo u krugu samih znanstvenika, u krugu koji nikada ne smije biti zatvoren”.

I pored ove pozitivne preporuke, uočljivo je da je Vlaisavljević uvođenjem Rortyjevog „foruma naučnika” jasno razgraničio političku i epistemološku dimenziju resocijalizacije univerziteta i da je jasno da politička dimenzija mogućeg odvajanja društvenih nauka od državne politike neće biti dovoljna za resocijalizaciju bez epistemološkog oporavka u rortijevskom„forumu”. Posebnu težinu epistemološka dimenzija dobija kad Vlaisavljević kaže da „epistemologija u svom novijem razvitku od logičkih pozitivista i Poppera do danas upravo sve više stavlja naglasak na socijalnu i povijesnu stvarnost znanstvenog sticanja znanja”.U političkoj dimenziji bi, dakle, bilo doneklemoguće obezbijediti, ne obazirući se na socijalnu i istorijsku stvarnost, prostor za primarnu socijalizaciju nauke u rortijevskom forumu naučnika i autonomiju univerziteta, ali u epistemološkoj dimenziji bez socijalne i istorijske stvarnosti to nije moguće učiniti.

Zbog toga bi svojevrsno rješenje dileme o opravdanosti autorovihstavova ototalitarnosti univerziteta u bivšoj Jugoslavijibilo to da se u Lepoglavi i univerzitetujavlja razlika između političkog i epistemološkog  karaktera „režima” i da totalitarnost političkog na empirijskom nivou ne mora biti identična totalitarnosti epistemološkog koju uočava autor, ali da to ne mijenja ukupnu „količinu”totalitarnosti, već samo njenu raspodjelu. To u određenoj mjerinegira često korišteni argument o tolerisanju političkih disidenata od strane socijalističkog univerziteta koji jeslužio kao dokaz njegove nepotpune ili djelimične totalitarnosti. Upravo kod Vlaisavljevića nalazimo odgovor na ovo – disident u političkom smislu nije neophodno morao biti i disident u epistemološkom smislu.

Zbog težine kontekstualizacije ove razlike između dva pojmovna okvira u kojima se može kretati misao o univerzitetu, dosadašnji diskurs reforme visokog obrazovanja u Bosni i Hercegovini nije ostavio prostor za ovakvo razlučivanje, jer je ta reforma neminovno politička i zahtijeva isključivo autonomiju odvajanjem univerziteta od državne politike, ali ne i autonomiju odvajanjem pomenutog „foruma naučnika” u sebe, tj. u sopstveni suverenitet. Da je skoro nemoguće uvesti takvo razlučivanje u izlaganje o univerzitetu koje bi bilo u kontekstu politički realnog pokazuje i sam Vlaisavljević time što zadržava izvjesnu dozu pozitivnih preporuka za promjenu „političkog režima”, alinaglašava veoma bitnu vezu sa rortijevskom potrebom za socijalnom i istorijskom stvarnošću u epistemologiji.

(Tekst u integralnom obliku sa zabilješkama možete čitati u štampanom izdanju ODJEKA)