Proljeće 2010

  EUROORIJENTALIZAM - OD GENEZE DO SADAŠNJOSTI
  Blaž Ilc
 
 

Slijedeći prilog će pokušati odgovoriti na pitanje kako je moguće nakon pada "berlinskog zida", te "željezne zavjese" i istovremenog proglašenja ponovnog ujedinjenja Evrope, još uvijek neproblematizovano i nereflektovano odvojiti (Zapadnu) Evropu od njene Istočne polovine, inače dvije komplementarne polovine koje odvajaju neke prirodne, nepomirljive razlike. Drugim riječima, pokušat ćemo  koncipirati tvrdoživost podijeljenosti evropskog kontinenta i njegovih stanovnika na nejednake dijelove, koji nisu, kako se to često pogrešno shvata, samo nastavak hladnoratne podjele Evrope, koju je metaforom "željezna zavjesa" definisao Winston Curchill 1946. godine, već se odnosi na podjelu koja se uspostavlja, kako ukazuje Larry Wolf (1994), još u prosvjetiteljstvu. U rasvjetljenju gore određenog  pitanja će nas tako najprije zanimati kako osmisliti proces uspostavljanja i perpetuiranja slike o Istočnoj Evropi kao nepotpunoj Evropi, kojeg označavamo sa konceptom evroorijentalizam. Dalje će nas zanimati u kakvom kontekstu se ta slika uspostavlja, kakvi su uslovi mogućnosti te slike ili zašto se pojavljuje u tačno određenom istorijskom momentu, kakve tematike su ključne pri njenom uspostavljanju i zašto su ključne. Odgovori na ta pitanja su neizbježni za drugi dio analize, jer ćemo postaviti pitanje kakva je savremena slika Istočne Evrope i kakvu ulogu pri perpetuiranju te slike igra Evropska unija, te zašto je pri tome tako uspješna. Takođe, u  tom kontekstu ćemo razmatrati uspješnost evroorijentalizacije u samim državama, te među samim državama koje su uspostavljene kao više ili manje istočnoevropske države.

Evroorijentalizam
Pri našoj koncepciji evroorijentalizma ćemo se osloniti na Foucaltovo razumijevanje odnosa između moderne nauke i moderne vlasti, kojeg ćemo razmatrati preko koncepta dispozitiva i diskursa. Uprkos intelektualnom dugu Saidovim idejama razvijenim u radu “Orijentalizam”, njegova koncepcija diskursa ne može objasniti posebne heterogenosti diskursa o Istočnoj Evropi, niti može objasniti diseminacije te slike, njenu postojanost i njen upis u društveno i politično evropskih država. S obzirom na Foucaultovo (1991a:27) shvatanje moderne vlasti kao produktivne, uspostavljajuće sile, koja je neraskidivo povezana sa specifičnim poljem znanja, uspostavljanje slike Istočne Evrope shvatljivo je preko istovremene analize nauke i tehnologija vlasti. Drugim riječima, evroorijentalizam ćemo analizirati kao specifičnu konfiguraciju dispozitiva (Foucault 1991:77-78) heterogenog skupa ili dinamičkog sistema relacija među diskursima, institucijama, arhitektonskim formama, regulatornim odlukama, zakonima, administrativnim mjerama, naučnim, filozofskim i moralnim pretpostavkama i tvrdnjama, koje su izrečene ili prešućene, a koje se u specifičnom istorijskom momentu stabiliziraju u okviru svoje strateške funkcije. U okviru specifičnih istorijskih momenata, koji su zastupani u okviru analize, tu funkciju u  18. i početku 19. vijeka opredjeljujemo kao uspostavljanje i disciplinovanje autonomnog, racionalnog, liberalnog, muškog, bijelog, evropskog pojedinca, te  uspostavljanje i regularizaciju evropskih populacija; a na drugoj strani uspostavljanje nepotpuno autonomnih pojedinaca i populacija kojima su potrebne znatno bolje rigorozne intervencije u okviru savremenosti (kraj 20. i početak 21. vijeka), pa se može opredijeliti kao uspostavljanje EUropskoga preduzetnog/preduzetničkog  subjekta i evropskih populacija, te njihovog nepotpuno EUropskog Drugoga, kojeg još uvijek ograničava njegova komunistička prošlost. Kako zaključuje Said (1996: 332), konstrukcija identiteta neprestano uključuje konstrukciju suprotnog. Te tvrdnje nas ipak ne smiju zavesti, kako upozorava N. Jeffs (2007: 476), u pretjeranom naglašavanju vanjskih i jednostavno binarno zasnovanih odnosa kao što su (Zapadna) Evropa i Istočna Evropa, jer nas takvo shvatanje može oslijepiti za unutrašnje proturječnosti i različitosti u okviru pojedinih društava, te raznovrsnih oblika 'unutrašnje evroorijentalizacije'. Odnos koji dijeli populaciju istočnoevropskih država diskurzivno, politički, ekonomski i teritorijalno evroorijentaliziraju kao manji dijelovi uspostavljenog dijela populacije vlastite države i vlastitog 'Istoka'.
Ukoliko nam dispozitiv omogućava razmatranje ulaska evroorijentalizma u društveno i političko, drugim riječima, razmatra relaciju između tehnologija vlasti i nauke, ne odgovara nam na pitanje heterogenosti i paradoksalnosti samih izjava, te tvrdoživosti određenih rasvijetljenih teorija i ideja o Istočnoj Evropi. Za razumijevanje moramo tako razmotriti jedan od ključnih elemenata dispozitiva, takođe i diskurs. U tom razmatranju se pokazuje kao vrlo vrijedno  Foucaultovo (1972:38) opredjeljenje preko kojeg je moguće shvatiti zašto se uprkos dejstvu cijele plejade suprotstavljenih analiza situacije Istočne Evrope, koje su izvršili najeminentniji naučnici i filozofi prosvjetiteljstva (Voltaire, Rousseau, Herder, Kant, Hegel itd,), i uprkos jednostavnoj reputaciji ideje Istočne Evrope, to ipak pokazuje kao izuzetno otporno. Pokazuje se naime, da se evroorijentalistički diskurs stvarno naslanja na neke grupne osobine ili elemente, mada se ti upotrebljavaju u vrlo različitim kombinacijama i strategijama za dostizanje više puta dijametralno suprotnih ciljeva. Diskurzivne formacije tako ne moraju biti identifikovane na osnovu njihove jednakosti i koherentnosti. Baš suprotno, diskurs možemo identifikovati na osnovu različitih mogućnosti, koje se otvaraju za reanimaciju već  postojećih tema. Na taj način se šire suprotne strategije, omogućuju nepomirljivi interesi, omogućuje se da se sa određenim nizom koncepata mogu igrati različite igre (Foucault, 1972: 36-37). Tvrdoživost evroorijentalističnog diskursa i neprestano vraćanje navodno već davno diskvalifikovanim teorijama i tezama, upravo je posljedica dejstva da je prividno pojednostavljen evroorijentalistički diskurs prožet različitim istorijskim slojevima opozicijskih diskursa zasnovanih na pokorenoj nauci, koji se u određenim konfiguracijama evroorijentalističkog dispozitiva stalno iznova pojavljuju. Preko tako sastavljenog analitičnog okvira se  u velikoj mjeri izbjegava ključni problem, koji se pojavljuje pri osmišljavanju ideje Istočne Evrope i njenih učinaka. Naime, problem je da prikaz paradoksalnosti, napetosti, nesklada u okviru slike Istočne Evrope te slike nikako ne subvertira ili destabilizuje. Naime, evroorijentalizam svoju moć crpi iz svoje fluidnosti, svojih suprotnosti ili paradoksalnosti. Čim više se te suprotnosti otkrivaju u proučavanju uspostavljanja i perpetuiranja slike, tim više moramo shvatiti da su bili i jesu ti paradoksi u suštini ključ cjelokupne konstrukcije Istočne Evrope. Kako opaža Wolf  (1997: 358), Istočna Evropa je bila zamišljena kao paradoks, nešto što se izbjegava konvencijama sličnosti i relacije. Promjenjive granice tako ne potkopavaju ideju Istočne Evrope, nego taj koncept učvršćuju. Upravo zato u dvosmislenosti i  nejasnosti moramo tražiti njenu moć kroz vijekove. Naime, (Zapadna) Evropa od samog uspostavljanja evroorijentalističkog diskursa i tehnologije vlasti koje su je realizovale ili evroorijentalističkog dispozitiva, nije koncipirala  Istočnu Evropu u smislu nekakvog zaokruženog geografskog prostora, već kao granično područje, u teritorijalnom, temporalnom, civilizacijskom, ekonomskom i političkom smislu.

Istorijski uslovi mogućnosti evroorijentalizma
Za samo razumijevanje geneze evroorijentalizacije Istočne Evrope, ključno je prije svega to da je ne smijemo razumjeti kao nešto samodovoljno, već u okviru početka uspostavljanja modernog, društvenog i političkog, u prostoru koji je bio uspostavljen kao Zapadna Evropa ili jednostavno Evropa, i prepoznali su ga novi politički subjekti, novi koncepti i objekti regulisanja, ideje novih kolektivnih identiteta, nove tehnologije vlasti koje su postale neraskidivo povezane sa modernom naukom, geneza globalnog kapitalističkog i imperijalističkog sistema, te novih oblika društveno-političkog uređenja uspostavljenih preko revolucija sa globalnim dometom. U tom okviru moramo razmotriti šta implicira spoznaja Larryja Wolfa (1995:933), koji tvrdi da se Istočna Evropa uspostavila u okviru zapadnoevropskih javnih sfera, koje su se same uspostavile u 18. vijeku (Scott, 2005: 31) preko institucionalizacije časopisa , te procvata literarnih salona i drugih regulativnih i administrativnih mjera (npr. poreznih mehanizama, obaveznog školstva). Tako su institucionalizacije časopisa kao literarnog salona u smislu grupnog imena za multiple mreže disciplinarnih tehnologija vlasti, te specifičnih nauka u obliku filozoskih djela, putopisa i druge intelektualne produkcije, imale jednu od ključnih uloga u disciplinovanju pojedinaca u temelju buržoaskog, društvenog,  političkog i takođe autonomnog, racionalnog, preduzetnog pojedinca, uz istovremeno uspostavljanje prostora njegovog vlastitog djelovanja, u smislu pojedinca koji je sposoban i od njega se očekuje da se sam ponaša u okvirima, i na način, kako ga određuje moderna vlast. U okviru moderne političke racionalnosti vlast ne djeluje uprkos, već preko uspostavljanja normativno osmišljenih subjektivnosti kao izvor slobodne volje, racionalnosti i autonomnog djelovanja (Scott, 2005:32). Uprkos svojoj slobodi, autonomni pojedinac tako ima vrlo specifične univerzalne karakteristike. Uspostavlja se naime, kao jedini subjekt nauke, koji je sposoban preko svog razuma, 'prevesti iskustva stranih ljudi, te ih redukovati na teoretske modele' (Mudimbe 1988:72). Pri tome, svoju nauku generiše preko specifično modernog načina produkcije nauke, koje predstavljaju operacije i kategorizacije. Pored toga, odnosi se na pojedinca muškoga pola, sposobnog za refleksiju i nadzor nad vlastitom prirodom, koji je pripadnik buržoazije, obavezan prema napretku, koji ima bijelu boju kože (Spivak 1999: 147), te sa neospornim kulturno-civilizacijskim kompetencijama sa kojima je već moguće biti rođen. (Stoler 2002: 27)
Međutim, za razumijevanje uslova mogućnosti evroorijentalizma ne smijemo se usredotočiti samo na uspostavljenje ili disciplinovanje autonomnog racionalnog pojedinca, već ga moramo razmatrati zajedno sa kasnijom pojavom novog oblika vlasti 18. vijeka i  biopolitike. Implikacija pojave biopolitike za razumijevanje evroorijentalizma postaje jasna ukoliko smo svjesni da je jedan od ključih fenomena, koji su "rodile" društvene i politične revolucije 18. vijeka i   američko, englesko i francusko „preotimanje života od strane vlasti, preotimanje čovjeka kao živoga bića“ (Foucault 1997: 222) i s tim pojava populacije, čovjeka kao vrste, kao biološkog fenomena i ključnog objekta intervencije vlasti, te istovremeno, nadovezujući se na neraskidivu povezanost nauke i vlasti, ključnog objekta nauke. Ljudstvo postaje nacija, postaje populacija, postaje biološki fenomen, kojeg bi  uređivale sve nauke u službi države (Mendieta 2002: 6).
Svrha moderne biovlasti tako postaje dobrobit populacije, koja bi joj najviše služila preko već ograničenog disciplinovanja i upravljanja tijelima  pojedinaca, te preko biopolitičke regulacije kolektivnog života (Inda, 2005: 5) ili populacije, koja je izložena opštim procesima kao što su: rođenje (natalitet, stepen reprodukcije), smrt (prosječna starost), ekonomska produkcija (cirkulacija i produkcija dobara, te cirkulacija ljudi), bolesti (higijena, medikalizacija društva) (Foucault, 1997: 242). Ti procesi moraju zato biti saznati (preko ekspertiza, kalkulacija, statistika) i regulisani (preko tehnologija vlasti) (Inda, 2005:2), pri čemu se kao ključni koncept djelovanja biopolitike uspostavlja ideja bolesti. Bolesti kao fenomeni imaju učinka na okolinu, kao i biološke neregularnosti, koje zadese populaciju, te je slabe i zato moraju biti regulisane (reprodukcija u smislu povećanja nataliteta,  smanjenja smrtnosti, te povećanje prosječne starosti) za očuvanje i razvoj populacije.
Kao ključno područje biopolitike se tako uspostavlja seksualnost koja je vrlo fizički oblik ponašanja i s tim polje intervencije individualizirajućeg disciplinarnog nadzora. Njen rezultat je istovremeno i razmnožavanje, sa čime je upisana u šire biološke procese. Nedisciplinovanje i neregulisanje seksualnosti u okviru biopolitičke racionalnosti posljedično vodi ka degeneraciji populacije radi neregulisanog razmnožavanja degenerativnih pojedinaca, koji odstupaju od norme. Norme se preko biopolitičkih tehnologija vlasti apliciraju na populaciju (normalnu populaciju), a ne samo na tijelo (normalno tijelo). Norma je tako element, koji kruži među disciplinarnim i regulatornim, koja omogućava nadzor nad discipilinarnim redom tijela, te ključnim događajima koji se događaju u populaciji ( Foucault, 1997: 251-253).
Ključna operacija modernih vlasti je tako normalizacija pri čemu se pojavljuje pitanje kako u okviru vlasti, kojem je objekt život, odstraniti nenormalne pojedince i nenormalne dijelove populacije, te kako koncipirati rat sa drugim populacijama. U rasvjetljavanju toga postaje jasno da moderna država ne može djelovati ukoliko na određenoj tački, u određenim granicama i u okviru određenih uslova, ne poseže za rasističkim mehanizmima. Ti mehanizmi, naime, omogućavaju podjelu među onima koji mogu živjeti i onima koji moraju umrijeti unutar života nad kojim je vlast preuzela nadzor. Na taj način ona implementira fragmentaciju biološkog polja  kad uspostavlja (inferiorne i superiorne) inherentno različite populacije, kao način razlikovanja grupa od zdrave populacije. Ubijanje ili rat protiv drugih populacija moramo pri tome razumjeti u biopolitičkom smislu, što znači da se ne odnosi na primarno i fizičko ubijanje, već za "rat tihe eksterminacije, koja je izvedena sa neprestanom upotrebom regulacijskih i normalizacijskih tehnika" (Ried 2006: 149). "Ubijanje" je u okviru biopolitike uspostavljeno kao neizbježna nužnost ne samo za preživljavanje populacije, već za njen napredak i dobrobit. Tako postaje razumljiva „izrazita programska agresivnost i nekompromisnost moderne političke racionalnosti, koja se počela uspostavljati u prosvjetiteljstvu (Scott 2005:30)“, ali samo u okviru pojedine zapadnoevropske populacije.
Za razumijevanje univerzalizacije norme autonomnog, racionalnog pojedinca i posljedično normalne populacije, moramo se opet vratiti na javnu sferu. Istovremeno sa naučnim distanciranjem populacije ili nacije kao zamišljenih biopolitičkih grupa se pojavljuje ideja evropske civilizacije kao vrha, kao jedine napredne civilizacije, kao centra Svjetske istorije (Mignolo 2000: 117; Dussel, 1993: 65), koja ima inherentno dvojan značaj. Uspostavlja se, naime, kao element samorazumijevanja specifične zapadnoevropske nacije, te istovremeno kao nešto što nadilazi  naciju (Stråth 2002:391), nešto što obuhvata, kroz svoje stvaranje, sve zapadnoevropske države i njihove populacije. Ideja civilizacije je tako u suprotnosti sa idejom nacije ili nacionalizmom, apeluje na viši transcedentalni izvor nauke i autoriteta, koja je sposobna obuhvatiti druge zapadnoevropske populacije, što sa idejom nacije nije moguće ( Duara 2004:2).
U kontekstu evroorijentalizma je prije svega ključan upis moderne, agresivne i nekompromisne političke racionalnosti u koncept Evrope preko koncepta civilizacije. Drugim riječima, upis civilizacijske/normalizacijske misije koja se temelji na svijesti „evropske superiornosti i centralnosti i istovremeno produktu metafizičke i društveno-političke transformacije, koja znači obavezu u obliku kategoričkog imperativa, da razvije i civilizuje više primitivne, varvarske (ne)civilizacije“ (Mignolo, 2000: 117), populacije i pojedine subjekte, koji bi to, ustvari, željeli (Duara 2004: 117). To je neka vrsta nepozvane obaveze, da ih se oslobodi iod tiranije zaostalosti, neslobode, emocionalnosti, ignorancije, i da ih upozna sa dostignućima industrijske revolucije u smislu očigledne neograničene produkcije dobara i sa tim vizuelne manifestacije zamišljenog genija Evrope. U tom kontekstu sam kolonijalizam tako postaje nužnost i dužnost širenja evropskih privrednih i političkih struktura na više ili manje nerasvijetljena područja, koja bi morala  biti preko moderne nauke najprije konstruisana kao takva.

Geneza evroorijentalizma
Zapadnoevropske javne sfere "otkrivaju" Istočnu Evropu kao objekat fascinacije preko tačnog izvještavanja o ratovima Katarine Velike sa Poljskom i Otomanskim Carstvom. Sama ideja specifičnosti Istočne Evrope ili njene razlike od Zapadne Evrope je bila predstavljena u Voltairovom djelu Historie de Charles XII iz 1731. godine. Djelo je ključno, prije svega, zbog njegove izuzetne popularnosti i diseminacije, te početka bilježenja  ideje o Istočnoj Evropi u imaginaciji i djelovanju zapadnoevropskih racionalnih pojedinaca, koju je omogućila već ograničena institucionalizacija časopisa, te gusta mreža literarnih salona (Wolff 1994: 89-90; Wolff, 1995:934) S tim djelom se uspostavlja mreža intelegibilnosti u okviru koje su počeli pisati svi drugi prosvjetiteljski mislioci i takođe sami putnici koji su u stvarnosti putovali u države Istočne Evrope. Filozofi, sa Voltaireom na čelu, su tako preko koncepta civilizacije dali ključ za podjelu Evrope na dva komplementarna i srodna dijela, koja su  imanentno različita, i u asimetričnom su naučno-vlastnom odnosu. „Otkrivanje i spoznavanje Istočne Evrope“ u okviru zapadnoevropskih javnih sfera tako ukazuje na kolonijalno-epistemološku podjelu, jer zapadnoevropski subjekt nauke, naučno kolonizira ili 'zasjeda' istočnoevropski objekt proučavanja, gdje posjeta nije nužna, te ga, kao jedini legitimni posrednik predstavlja publici autonomnih racionalnih pojedinaca Zapadne Evrope. Pored toga 'otkrivanje' ukazuje na 'volju do znanja' zapadnoevropskih subjekata, koji su poznavanje Istočne Evrope uspostavili kao nužnost. Da bi ih se moglo civilizovati, morale su 'izgubljene', manje civilizovane države Istočne Evrope biti otkrivene, kartografisane, proučavane i mjerene preko normi (Zapadne) Evrope. Zapadnoevropski subjekti znanja se tako uspostavljaju kao jedini koji imaju pravo na uspostavljanje granica i s tim određenja područja koja su evropska (njihove domovine), te onih koja to nisu u potpunosti. Zaista, Istočna Evropa u tom kontekstu igra vrlo specifičnu ulogu.
Specifičnost Istočne Evrope sa obzirom na druga područja koncipirana kao ne-evropska jeste prije svega njen paradoksalan značaj, jer se uspostavlja kao granica, kao područje „negdje između Turske i Perzije, te cilivizovanim dijelom Evrope (Wolff, 1995:941)', između Okcidenta i Orijenta, između civilizacije i varvarstva, područje domaćih varvara, koji su istovremeno u Evropi i van nje. Podrazumijeva se geografski prostor bez tačne lokacije sa nejasnim granicama, koje su nejasne samo na Istoku. Tu granicu na Zapadu razumije Voltaire, kada povezuje Dalmaciju, Sjevernu Poljsku, Obale Dunava, te plodne pokrajine Ukrajine ( Wolf 1995:939).
Uprkos ili upravo radi paradoksalnosti ili ograničenosti koja mijenja uspostavljanje Istočne Evrope u djelima prosvjetiteljskih mislioca, možemo raspoznati uspostavljajuću biopolitičku racionalnost moderne i biopolitički okvir nauke o Istočnoj Evropi. Istočna Evropa je tako jedno od prvih područja koncipiranih preko termina političke ekonomije kao ključnih biopolitičkih nauka. Okarakterisana je kao nemoderna, nerazvijena i ekonomski zaostala, istovremeno se ističe njeno neiskorišteno bogatstvo (plodna zemlja, rude i drugi prirodni izvori) i sa tim njen potencijal za razvoj i napredak, koji je percipiran kao nužan i neizbježan (Wolff 1994:9, 21, 41). Tako se opisuje nekakav trojni odnos među bogatim, a nekultivisanim područjem, nedisiciplinovanim, još-ne-sposobnim, lakovjernim, rustikalnim, ignorantskim, te radi upotrebe zaostale tehnologije neučinkovitim istočnoevropskim pojedincem u odnosu na Zapadni subjekt znanja, pri čemu mu kategorički imperativ nalaže odgovornost za razvoj i regulaciju područja i populacije Istočne Evrope, te disciplinovanje istočnoevropskog pojedinca. Odnos Istočni Evropljanin i Zapadni Evropljanin je tako koncipiran kao odnos između učenika i učitelja, jer prvi ima potencijal za razvoj, što ga u periodu prosvjetiteljstva razlikuje od drugih ne-evropljana (Stråth, 2002: 393). Drugi pak ima dužnost, potrebno znanje, kultivisanost i uglađenost da Istočnoevropljanina usmjeri na putu ka civilizaciji, koju sam ne može dosegnuti. Jedini put je put zapadnoevropskog razvoja, koji predstavlja univerzalan i unilinearan model. Takođe, asimetričnost vlastno-naučnog odnosa se pokazuje u koncipiranju transformacije (disciplinovanja i regulacije) populacije i pojedinaca Istočne Evrope. Zbog toga jer je civilizovanje kategorički imperativ moderne političke racionalnosti, jer su za dostizanje tog cilja dozvoljena sva sredstva, uključujući i nasilje. Jedino bi sa vojnom disciplinom u Istočnoj Evropi bilo moguće donijeti civilizaciju, pri čemu se postavlja pitanje zar ne vrijedi takođe obratno jer je ideja civilizacije kao osvajačke sile bila implicitna ideji Istočne Evrope (Wolff, 1994: 131, 133). U tom kontekstu je zaostalost Istočne Evrope, za fiziokrate značila izuzetnu mogućnost za apliciranje najbolje korjenitih i nasilnih reformi (šok terapija), koje bi odjedanput ispravile stare društvene i političke strukture, koje bi ograničavale napredak populacije i pojedinaca. Pri tome njihovi razvojni prijedlozi za Poljsku i Rusiju zvuče veoma savremeno, „te su isticali nužnost uvođenja institucija vlasničkog prava i slobodne trgovine, koji bi bili ključni za dostizanje prave civilizacije“ (Wolff 1994: 266-69). U okviru projekta civilizovanja Istočne  Evrope prosvjetiteljskih intelektualaca, kako opaža Wolf (1994:132),  ponovo se upisuje paradoksalnost, te uprkos tome da je civilizovanje nužno, i da Istočni Evropljani imaju potencijal za civilizaciju, penetrira samo površinu u smislu istočnoevropske civilizacije kao Potemkinova sela.
Biopolitički okvir uspostavljanja je očigledan pri invokaciji patologije Istočne Evrope, koja određuje regionalne endemične bolesti potencijalno nesigurne za Zapadnu Evropu. Analogno tome, možemo razumjeti važnost koja se pripisuje različitom odnosu i položaju žena (Wolff, 1995: 939) i sa tim različitim regulacijama žena u Zapadnoj i Istočnoj Evropi. Kao biopolitičko shvatamo izvještavanje o većem polnom nagonu istočnoevropskih žena (Wolff, 1994: 335) u smislu opasnosti množenja nepravih populacija ili pogrešnih rasa. To se odnosi na rasnu podjelu kontinenta, I po Voltaireu to je vidljivo, prije svega, u kartama Evrope sa kraja 18. vijeka, jer različite boje upotrijebljene za Zapadnu i Istočnu Evropu korelirale su sa različitim uspostavljenim rasama (Wolf, 1994:192). Vizuelna razlika s obzirom na boju kože, koju nije bilo moguće naći u Istočnoj Evropi, tako je bila prenesena na karte. Takođe, rasna diferencijacija je očigledna u izjavi Josepha Marshalla iz 1772. godine o sličnosti između ruskih seljaka i crnaca na engleskim šećernim kolonijama (Wolff 1994: 81), koju je potrebno razumjeti u okviru biopolitičke implikacije ropstva. Implikacije u smislu ropskog znanja, koje je inherentno populacijama Istočne Evrope predstavljalo je antitezu autonomnom racionalnom pojedincu, te posljedično tome, opasnost kontaminacije. Slično, rasno koncipiran je bio progon Turaka, koji su bili protjerani na osnovu njihovog inherentnog divljaštva, te zanemarivanja nauke i umjetnosti, čim se Istočna Evropa „ponovo“ zauzela u ime civilizacije i „očistila“ orijentalističke populacije (Wolf, 1994: 211). Da problem rasne kontaminacije nije razumljiv samo u smislu fizičke prisutnosti Drugoga, već u smislu uzoraka ponašanja, te kulturnih praksi i kompentencija, ilustruje želja za progonom turskog jezika sa prostora Istočne Evrope. Takođe, postaje jasno biopolitičko značenje istorijske filologije za rasnu konstituciju (populaciju kao fenomen jezika) diferencijaciju i hijerarhizaciju, koja je očigledna u koncepcijama istočnoevropskih jezika kao dijalekata grupnog, homogenog, istočnoevropskog ili slavenskog jezika. Jezik, koji je grub, nepravilan, pun egzotičnih termina i ne potpuno evropski, koji istovremeno postane preko upotrebe od strane zapadnoevropskog subjekta znanja oruđe za evroorijentalizaciju područja. (Wolff, 1994: 107, 299)
Uprkos važnosti, koji ima period prosvetiteljstva za uspostavljanje evroorijentalizma, prije svega njegovog diskursivnog dijela, evroorijentalizam se u svojoj penetraciji u društveno i političko Zapadne Evrope kao društveno i političko Istočne Evrope suočio sa određenim, sve do kraja drugog svjetskog rata, nepremostivim preprekama. Ključnu prepreku je predstavljalo, prije svega, nepostojanje formalnih regulatornih odluka, zakona i administrativnih mjera, koju bi ideju (Zapadne) Evrope uspostavljenu preko diskursa, naučih, filozofskih i moralnih pretpostavki i tvrdnji, materijaliziralo u stabilniju konfiguraciju dispozitiva Zapadne Evrope, koja bi omogućila uspostavljanje evropskog subjekta, te posljedično grupnu intervenciju u prostor Istočne Evrope. Savremeni  evroorijentalizam zato nije moguće razumjeti izvan konteksta  stvarne materijalizacije ideje (Zapadne) Evrope u okviru integracija (zapadno)evropskih država nakon drugog svjetskog rata, koje su kulminirale u Evropskoj uniji.


Tekst u integralnom obliku sa bilješkama i navedenom literaturom možete čitati u štampanom izdanju "Odjeka".