Jesen 2009

 TRAJNOST MITA KAO SIMBOLIČKE FORME
  Branka VUJANOVIĆ
 
 

 “Znanje ne savladava mit time što ga protjeruje iz svojih okvira. Radije, znanje može istinski savladati jedino ono što je prethodno razumjelo u njegovom specifičnom značenju i suštini. Dok ovaj zadatak ne bude kompletiran, bitka koju teorijsko znanje misli da je dobilo zauvijek, nastaviće da izbija iznova. Neprijatelj kojeg je znanje prividno porazilo opet probija na površinu”. Ovaj citat iz Kasirerove Mitske misli (drugi tom njegove Filozofije simboličkih formi) upadljivo je prisutan u zborniku The Persistence of Myth as Symbolic Form. On se može shvatiti kao svojevrstan moto projekta koji nastavlja Kasirerovu težnju za razumijevanjem mitske dimenzije života u naizgled postmitskim slojevima svijesti.
The Persistence of Myth as Symbolic Form (Trajnost mita kao simboličke forme) jeste zbornik tekstova prezentiranih na Internacionalnoj konferenciji Centra za interkulturalne studije Univerziteta u Glazgovu. Cilj konferencije bilo je istraživanje mogućnosti koje koncept mita Ernsta Kasirera (Ernst Cassirer) nudi za razrješenje savremenih problema kulturne teorije i istraživanje spektra uticaja koji su doprinijeli formiranju njegove misli. Zbornik sadrži petnaest tekstova koji istražuju koncept mita Ernsta Kasirera u svjetlu njegovog sopstvenog kulturnog konteksta i intelektualnog zaleđa, te u širim okvirima filozofije i teorije mita.
Autori tekstova u zborniku su: profesori sa Univerziteta u Glazgovu, Paul Bischop i R. H. Stephenson , te Stefanie Hölscher i Johnatan Westwood ; Detlev Pätzold i Martine Prange , predavači sa Univerziteta u Groningenu; Barbara Naumann , profesor na Njemačkom seminaru Univerziteta u Cirihu; John Michael Krois , profesor filozofije na Humboldt Univerzitetu u Berlinu; Birgit Recki , profesor filozofije na Univerzitetu u Hamburgu; Edward Skidelsky, nosilac doktorata sa Univerziteta Oxford na temu odnosa Ernsta Kasirera i vajmarske kulturne krize; Kai Kresse , predavač socijalne antropologije na Univerzitetu St. Andrews i član Zentrum moderner Orient u Berlinu; Cyrus Hamlin , profesor emeritus na Yale Univerzitetu; Alan Cadrew, predavač na Školi za humanističke nauke i komparativne studije Essex Univeziteta; Milad Doueihi i Dina Gusejnova, doktorant Odsjeka za istoriju u Peterhouse na Cambridge Univerzitetu.
U prožimanju filozofskih, istorijskih, antropoloških, literarnih, estetskih, naučnih i političkih perspektiva, autori analiziraju značenja Kasirerovog koncepta mita kao pre-lingvističke (ali ne i pre-simboličke) forme života (Lebensform). Ovaj koncept ne stavlja u fokus narativnu funkciju mita (koju je Kasirer smatrao sekundarnom), već naglašava primarnu simboličku transformaciju osnovnog emocionalnog iskustva svijeta. Ovaj zbornik upućuje na značajan problem suočenja sa nepobitnom snagom mita, njenim čarom i njenom tamom. Dubinu ovog problema dokučuje kulturna morfologija koja uzima u obzir afektivne aspekte kulturnih procesa.
Centralno izlaganje nosi naziv “The Pathos Formulae of Mythic Thought” (“Patos formule mitske misli”). U ovom izlaganju, John Michael Krois pokazuje kako je specifičan pristup kulturnoj morfologiji i kulturnom simbolizmu elaboriran u projektu koji su zajednički sproveli Abi Varburg (Aby Warburg) i Ernst Kasirer. Kao ključnu stavku, Krois razmatra vezu između pojma “patos formule” Abi Varburga i koncepta mitske misli Ernsta Kasirera. Patos formule mitske misli su rekurentne vizuelne forme gestova, fiziognomskih ekspresija i ritualnih akcija, koje su u mogućnosti da obuhvate emocije zajedničke ljudima različitih kultura. Drevne kulturne forme ponovno se javljaju u uvijek novim pojavama kroz patos formule i “zadatak je kulturne morfologije da uđe u trag trajnim uticajima ovih pradrevnih formi na nadolazeće senzibilitete”. Kako u uvodniku naglašavaju urednici zbornika, “po Kasireru, mit nije tek ‘stupanj’ u kulturnom razvoju, već čini sastavni dio čitave ljudske kulture, prošle, sadašnje i buduće”.
Kroz empirijsko istraživanje i fokusiranje na problemu simbolizma, Varburg i Kasirer su težili da razviju Kulturwissenschaft koja bi obuhvatala “primitivna” društva, klasičnu antiku i moderni svijet. Njihov interdisciplinarni rad, Krois zaključuje, predstavlja model za kulturno istraživanje danas. Stefanie Hölscher analizira značaj prijateljske saradnje između Kasirera i Varburškog instituta. Tragovi uzajamnog uticaja naročito su upečatljivi u Kasirerovoj studiji Die Begriffsform im mythischen Denken (1922).
Težnja da se kulturna filozofija empirijski utemelji na poznavanju raznovrsnosti ljudskog iskustva čini Kasirerov projekat kompatibilnim sa tekućim pristupima u okviru društvene antropologije. U tekstu “The ‘persistence’ of myth? Cassirer and anthropology” (“Trajnost mita? Kasirer i antropologija”), Kai Kresse čita Kasirera iz antropološke perspektive. On razmatra kako se Kasirerov pristup može još uvijek pokazati korisnim u tekućem antropološkom istraživanju. Ova razmatranja autor bazira na usporedbi Kasirerovog koncepta mita i koncepta mita u antropološkoj misli, te na konkretnim primjerima ‘modernosti vještičarenja’ u današnjoj Zapadnoj Africi i fenomena političkih mitova postkolonijalne Afrike.
Zadatak, koji je Kasirer poduzeo da se mitu pristupi filozofski, protivan je pristupima koji mit smatraju intelektualno neobjašnjivim. Prema Kasireru, mit je forma znanja i prema tome podložan filozofskom propitivanju. Johnatan Westwood objašnjava Kasirerov filozofski interes za mitsku svijest smještajući njegovu misao u blizinu Hegelove umjesto Kantove intelektualne linije. Edward Skidelsky takođe skreće pažnju na razlike između Kasirera i njegovih kantovskih prethodnika u razumijevanju simbola, te mita i religije kao simboličke forme.
Sa tačke gledišta književne kritike, Cyrus Hamlin propituje vezu Kasirera sa nasljeđem njemačkog romantizma, sa jedne, i sa modernom kritikom mita, sa druge strane. Hamlin primjećuje i pojašnjava uticaj romantičkog programa “nove mitologije” (elaboriranog naročito u djelu Šelinga, Helderlina, Šilera, Šlegela i Hegela) na Kasirerovu misao, te nalazi tragove ovog programa u djelu autora koji se naizgled suprotstavljaju romantičkom mitu: u djelu ranog Lukača, Benjamina, Hajdegera i Nortropa Fraja. Na pitanje “Kakvi se opšti zaključci mogu izvesti iz često prenaglašene i čak rapsodične retorike koja se tiče programa nove mitologije, formulisanog od strane romantičarskih teoretičara?”, Hamlin daje sljedeći odgovor:
“Prvo, mit se smatra elementom poezije i umjetnosti koji uspješno ujedinjuje osnovnu opoziciju između uma i spoljne realnosti. (…) Takvo privilegovanje umjetnosti takođe uključuje implicitnu teoriju simboličke forme – možda na način koji anticipira kasnije argumente Ernsta Kasirera – pri čemu umjetnost, naročito poetski jezik, može utjeloviti istovremeno i univerzalno i pojedinačno (…) Drugo, ovaj program nove mitologije sadrži i implicitan model kulturne istorije, izveden iz poznate strukture istorije spasenja (mada u strogo sekularnom kontekstu), pri čemu ideal umjetnosti služi kao model iskupljenja, ili čak spasenja, kolektivnog ljudskog duha. Najelokventniji argument u korist ovakvog gledišta nalazi se u Šilerovoj teoriji estetske edukacije (…) Treće, privilegovan status umjetnosti i poezije koje je slavila romantičarska teorija ovisi o centralnom ubjeđenju, zajedničkom cijeloj epohi, da forma i sadržaj mita predstavljaju i utjelovljuju kognitivne i iskustvene procese uma. Prema tome, totalnosti umjetničkog djela, makar ona bila samo ideal, na simboličkom nivou odgovara totalnost sopstva (…) Moja tvrdnja glasi da je uticaj romantičarskog programa nove mitologije rasprostranjen u modernoj teoriji književnosti, čak i kad se pojam mit ne upotrebljava i iako ne postoji direktna svijest o izvoru ovog uticaja. (…) U književnoj kritici većinom se dešava inverzija očekivanja, do tačke da se odbacuju sve tri pomenute pretpostavke romantičarskog programa nove mitologije u korist opšteg skepticizma i pesimizma u pogledu na modele i perspektive značenja u književnosti i umjetnosti. Hermeneutika vjere često se zamjenjuje hermeneutikom sumnje, da posudimo termin koji je uveo Paul Ricoeur.”

Tekst u integralnom obliku možete čitati u štampanom izdanju “Odjeka”.

Pol Bishop je profesor njemačkog jezika na Univerzitetu u Glazgovu. Njegovi istraživački interesi uključuju Kasirerovu filozofiju simboličkih formi, filozofsku tradiciju vitalizma i istoriju psihoanalize. U skorašnje publikacije spadaju: The Development of the Personality, Analytical Psychology and German Aesthetics: Goethe, Schiller, and Jung, volume 1 (Routledge, 2007)

R. H. Stephenson je profesor modernih jezika na Univerzitetu u Glazgovu i direktor Centra za interkulturalne studije. Objavljivao je brojne radove o različitim aspektima njemačke i komparativne književnosti, uključujući monografije o Geteovoj književnosti i njegovoj koncepciji nauke, te (sa Polom Bišopom) monografiju Friedrich Nietzsche and Weimar Classicism (2005).

Stefanie Hölscher i Johnatan Westwood su bili saradnici na projektu Centra za interkulturalne studije na Univerzitetu u Glazgovu Conceptions of Cultural Studies in Cassirer’s Philosophy of Symbolic Forms.

Donald Pätzold je profesor istorije moderne filozofije na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Groningenu (Holandija). Skorašnje publikacije uključuju: Spinoza-Aufklärung-Idealismus: Die Substanz der Moderne (Assen, 2002). Priredio je Der Neukantianismus und das Erbe des deutschen Idealismus: Die philosophische Methode (Würzburg, 2002), Kultur und Symbol: Ein Handbuch zur Philosophie Ernst Cassirers (Stuttart, 2003), Imagination in the Later Middle Ages and Early Modern Times (Leuven, 2004).

Martine Prange predavala je istoriju moderne filozofije na Institutu za filozofiju Univerziteta u Groningenu (Holandija) do 2006. godine. Objavila je monografiju o Ničeovoj Veseloj nauci, pod nazivom Lof der Méditerranée: Nietzsches vrolijke wetenschap tussen noord en zuid, 2005. (In Praise of Mediterranean: Nietzsche’s Ideal Europe).

Barbara Naumann je profesor njemačke i komparativne književnosti na Njemačkom Seminaru Univerziteta u Cirihu. Njeno polje istraživanja uključuje njemačku i evropsku književnost 18. i 20. vijeka, umjetnost, kulturu i gender studies. Trenutno je angažovana u istraživačkom projektu na temu medijalnosti i transferenciji u književnosti i priređivač je zbornika Ernst-Cassirer-Nachlasausgabe volume 10, Kleine Schriften zur Goethe und zur Geistesgeschichte (2005).

John Michael Krois je profesor filozofije na Humboldt univerzitetu u Berlinu. Priredio je Ernst Cassirer, Nachgelassene Manuskripte und Texte (Meiner, 1995), Symbolic Forms and Cultural Studies (Yale, 2004). Njegove publikacije uključuju: Cassirer: Symbolic Forms and History (Yale, 1987), Ernst Cassirer, specijalno izdanje Science in Context (Cambridge, 1999).

Birgit Recki je profesor filozofije na Univerzitetu u Hamburgu. Brojne publikacije uključuju: Aura und Autonomie: Zur Subjektivität der Kunst bei Theodor W. Adorno und Walter Benjamin (1988), Bild und Reflexion: Paradigmen und Perspektiven gegenwärtiger Äesthetik (1997) i Äesthetik der Sitten: Die Affinität von äesthetischem Gefühl und praktischer Vernunft bei Kant (2001).

Kai Kresse je bio predavač o Evans-Pritchardu na Oxfordu 2005. godine. Objavio je monografiju Philosophising in Mombasa: Knowledge, Islam and Intellectual Practice on the Swahili Coast (Edinburgh University Press, 2007).

Cyrus Hamlin je objavio brojne radove o Geteu i njegovom dobu, uključujući izdanje Fausta u seriji Norton Critical Edition. Urednik je Suhrkamp edicije Geteovog djela na engleskom jeziku u 12 tomova (Princeton University Press). Autor je Hermeneutics of Form: Romantic Poetics in Theory and Practice (1998) i urednik kolekcije eseja kasnih spisa Ernsta Kasirera Symbolic Forms and Cultural Studies (2004).

Milad Doueihi je autor Histoire peverse du Coeur humain (Seuil, 1996) i Le Paradis terrestre: Mythes et philosophies (Seuil, 2006).

„First, myth is argued to be a feature of poetry and art which succesfully unites the basic opposition between the mind and the external reality. (...) Such a privileging of art also entails, I suggest, an implicit theory of symbolic form – perhaps in ways that anticipate the later arguments of Ernst Cassirer – whereby the medium of art, specifically poetic language, may embody both the universal and the particular (...) Second, this programme for a new mythology also contains an implicit model of cultural history, derived from the familiar structure of biblical salvation history (though in a strictly secular context), whereby the ideal of art serves as a model for the redemption, or even salvation, of the collective human spirit. A most eloquent argument in support of this view is found in Schiller's theory of aesthetic education (...) Third and finally, the privileged status of art and poetry as celebrated by Romantic theory depends upon a central conviction that is shared by the entire epoch, namely that the form and content of myth represent and indeed embody the cognitive and experiential processes of the mind. The presumed totality of the work of art, even if acknowledged to be only an ideal, would thus constitute at a symbolic level the corresponding totality of the self (...) I contend that the influence of the Romantic programme for a new mythology is widespread in modern literary theory, even where the term myth is not used and even without direct awareness of the sources for this influence. (...) A reversal of expectation has taken place in much of literary criticism, to the point where all three of the presuppositions concerning the programme for a new mythology mentioned above have been rejected in favour of a general scepticism and pessimism with regard to the models and perspectives of meaning in literature and art. The hermeneutics of faith has often been replaced with a hermeneutics of doubt, to borrow the terms introduced by Paul Ricoeur“, The Persistence of Myth as Symbolic Form, Leeds: Maney, 2008., str. 56 – 60. Prevod moj.