Proljeće 2009

 ETNICITET BEZ GRUPA
 Rogers Brubaker
 
 

Razumno grupisanje

Za društvene nauke koncept grupe se čini osnovnim, čak nezamjenjivim konceptom. U disciplinskom smislu „grupa“ se pojavljuje kao suštinski koncept za sociologiju, političke nauke, antropologiju, demografiju i socijalnu psihologiju. U  supstancijalnom značenju, čini se da je fundamentalna za proučavanje političke mobilizacije, kulturnog identiteta, ekonomskih interesa, društvenih klasa, status grupe, kolektivne akcije, roda, pola, religije, etniciteta, rase, multikulturizma i manjina svake vrste.
Uprkos ovoj očitoj centralizaciji pojam „grupe“ je ostao ozbiljno neistražen poslednjih godina. Postoji, da se razumijemo, supstancijalna literatura iz oblasti socijalne psihologije koja obrađuje ovaj koncept (Hamilton:1988; McGrath:1984), ali ovo ima mali odjek van te subdiscipline. U drugim društvenim naukama, savremena literatura obrađuje pojam „grupe“ oskudno, posebno kada se uporedi sa obimnom literaturom koja obrađuje pojam klase, identiteta, pola, etniciteta ili multikulturizma – temama u kojima je koncept „grupe“ prisutan, ali često analiziran u posebnim uslovima. „Grupa“ funkcioniše kao naizgled neproblematičan pojam koji se uzima zdravo za gotovo, očito bez potrebe za daljnim pojedinačnim istraživanjem ili objašnjenjem. Kao rezultat, težimo da uzimamo za gotovo ne samo koncept „grupe“, nego i koncept „grupa“ -   dubinskih stvari–u–svijetu na koje se taj koncept oslanja.
Moj cilj ovdje nije da ulazim u konceptualnu ili definicijsku raspravu, nego da obradim jednu problematičnu posljedicu tendencije da se grupe uzimaju zdravo za gotovo u proučavanju etniciteta, rase i nacionalnosti, ali i u proučavanju etničkih, rasnih i nacionalnih konflikata pojedinačno. Ovo je ono što ću ja zvati „grupisanjem“, je ono pod čim podrazumijevam tendenciju da se diskretno uvezane grupe uzimaju kao osnovne komponente društvenog života, glavni protagonisti društvenih konflikata i fundamentalne jedinice društvenih analiza. Mislim na tendenciju da se tretiraju etničke grupe, nacije i rase kao supstancijalni entiteti čijim se interesima i aktivnostima može pridonijeti. Mislim na tendenciju da se konkretizuju takve grupe; govoreći o Srbima, Hrvatima, Muslimanima i Albancima u bivšoj Jugoslaviji, katolicima i protestantima u Sjevernoj Irskoj, Jevrejima i Palestincima u Izraelu i okupiranim teritorijama, Turcima i Kurdima u Turskoj ili o crncima, bijelcima, hispanjolcima i domaćim Amerikancima u Sjedinjenim Američkim Državama; kao da su interno homogene, eksterno vezane grupe, čak i jedinstvenim kolektivnim akterima sa zajedničkom svrhom. Mislim na tendenciju da se predstavi društveni i kulturni svijet kao multi – mozaik sastavljen od mono – etničkih, rasnih ili kulturnih blokova.
Iz perspektive šireg razvoja društvene teorije održiva snaga tog grupisanja je iznenađujuća. Nakon svega, nekoliko različitih tradicija društvene analize su izazvali tretman grupe kao stvarne, supstancijalne stvari – u – svijetu. Ovo uključuje ne samo individualističke pristupe, kao što su racionalni izbor, teorija igara i modelaciju na bazi posrednika, nego takođe i teoriju mreže, kognitivnu teoriju, feminističku teoriju i blisko povezanim pristupima mikro interakcije kao što su etnometodologija i analiza razgovora. Opširnije, mnoge konstruktivističke pozicije tretiraju grupu kao konstruisanu, neodređenu i fluktuirajuću, dok opširan postmodernistički senzibilitet naglašava fragmentaciju, prolaznost i eroziju učvršćenih formi i jasnih granica. Ova kretanja su neuporediva, čak kontradiktorna u analitičkom stilu, metodološkoj orijentaciji i epistemološkom djelovanju. Teorija mreže, sa svojim meodološkim (ponekad i ontološkim) relationizmom (Emirbayer i Goodwin:1994, Wellman:1988)  suprotna je racionalnoj teoriji izbora, sa svojim metodološkim (ponekad i onološkim) individulizmom; obje su oštro i slično suprotne, u analitičkom stilu i epistemološkom djelovanju, od postmodernističkih pristupa. Ipak, ova i druga kretanja su približna kada se tiču problemiziranja grupstva i slabljenja aksioma stabilnog postojanja grupe.
Izazovi „grupisanju“ su, kako god, bilinejednaki. Korišten je, kada se uzme primjer proučavanja klase, posebno radne klase, termin koji je danas nemoguće koristiti bez navodnika ili nekog drugog znaka udaljavanja. Ipak, etničke grupe se i dalje razumijevaju kao entiteti i predstavljaju kao akteri. Da bi bili sigurni, konstruktivistički pristupi jedne ili druge vrste su sada dominantni u akademskim diskusijama etniciteta. Ipak, svakodnevni govor, analiza politika, izvještaji medija i čak mnogo opsežniji konstruktivistički akademski radovi, uobičajno uokviruju etničke, rasne ili nacionalne konflikte u terminu grupstva kao konflikte „između“ etničkih grupa, rasa i nacija. Nekako, kada pričamo o etnicitetu, a čak i više kada pričamo o etničkom konfliktu, skoro automatski pričamo o etničkim grupama.
Sada, možete se pitati: „Šta nije u redu sa ovim?“ Nakon svega, čini se da je to tek zdrav razum tretirati etničke borbe kao borbe etničkih grupa i etničke konflikte kao konflikte između takvih grupa. Slažem se da je ovo najbolji ili bar jedan od razumnih pogleda na tu vezu. Ali ovdje se ne možemo oslanjati na zdrav razum. Etnički zdrav razum – tendencija da se društveni svijet podijeli na dubinski konstitutivne, kvazi prirodne suštinske vrste (Hirschfeld: 1996) je ključni dio onoga što mi hoćemo da objasnimo, a ne ono uz čiju pomoć to objašnjavamo; to pripada našim empirijskim podacima, a ne analitičkim alatima. Kognitivni antropolozi i socijalni psiholozi su prikupili veliki dio dokaza o razumnim načinima oblikovanja društvenog svijeta – to je ono što je Lawrence Hirschfeld nazvao „narodnim sociologijama“. Dokazi sugeriše da neke razumne društvene kategorije  - i vjerovatno razumne etničke i rasne kategorije – teže da se esencijaliziraju i naturaliziraju (Rothbart i Taylor: 1992; Hirschfeld: 1996; Gil – White: 1999). Oni su točkovi onoga što smo nazvali „učesničke prvobitnosti“ (Smith, 1998: 158) ili „psihološkog esencijalizma“ (Medin: 1989). Očigledno ne možemo ignorisati takvu razumnu prvobitnost. Ali to takođe ne znači da možemo jednostavno preslikati taj princip u naše studijske analize ili procjene politike. Kao „analitičari naturalizma“ ne moramo biti „analitički naturalizatori“(Gil – White, 1999: 803).
 Umjesto toga, moramo da prekinemo narodne kategorije i razumno razumijevanje. Moramo da pobijemo, na primjer, sa očiglednom i nekontraverznom poentom da etnički konflikti uključuju konflikte između etničkih grupa. Želim da predložim da etnički konflikti – ili što je bolje zvati etnicizovani ili etnički uokvireni konflikti – ne trebaju biti shvaćeni kao konflikti između etničkih grupa, baš kao što ni rasno uokvireni konflikti ne trebaju biti shvaćeni kao konflikti između rasa ili nacionalno uokvireni kao konflikti između nacija.
Učesnici, naravno, obično predstavljaju etničke, rasne ili nacionalne konflikte u takvim grupstvima, čak i u prvobitnim uslovima. Često predstavljaju etničke grupe, rase ili nacije kao protagonisti – heroji i grešnici – takve jedne borbe. Ovo je potpuno razumljivo i takav pristup može obezbijediti važan resurs u društvenim i političkim borbama. Ali ovo ne znači da bi analitičari trebali uraditi isto. Moramo, naravno, ozbiljno razmotriti narodne kategorije i učesničko razumijevanje jer su one sastavni dio našeg objekta proučavanja. Ipak, ne bismo trebali nekritički usvojiti kategorije etnopolitičke prakse kao naše kategorije društvene analize. Pored opšte nepouzdanosti etičkog zdravog razuma kao vodiča za društvenu analizu, trebali bismo se prisjetiti da učesnici – posebno oni specijalizovani za etnicitet, kao što su to etnopolitički preduzetnici koji, za razliku od nespecijalista, mogu živjeti i „od“ etniciteta, a ne samo „za“ etnicitet – često imaju ono što je Pierre Bourdieu nazvao izvođački karakter. Aktivirajući grupe, oni žele da ih probude, da ih sazovu, stvore. Njihove kategorije su radne – napravljene da pokrenu, sazovu, opravdaju, mobiliziraju, srode i energišu. Konkretizirajući grupe, tretirajući ih kao supstancijalne stvari – u – svijetu etnopolitički preduzetnici mogu, kako navodi Bourdieu, „doprinijeti proizvodnji onoga što sami opišu ili odrede“ (1991c:220).
Konkretizacija je društveni proces, centralni za praksu politizovanog etniciteta. I tako upravo odgovara. Kritikovati etnopolitičke preduzetnike zbog konkretizovanja etničkih grupa bila bi jedna vrsta kategorične greške. Konkretizacija grupa je upravo ono čime se etnopolitički preduzetnici bave. Kada su uspješni, politička funkcija ujedinjene grupe se može trenutačno i snažno realizovati u praksu. Kao analitičari, sigurno bismo trebali računati na načine na koje – i uslove pod kojima – ova praksa konkretizacije, ova moćna kristalizacija osjećaja grupe, može djelovati. Ipak, trebali bismo izbjegavati nenamjerno dupliranje ili jačanje konkretizacije etničkih grupa u etnopolitičkoj praksi sa konkretizacijom takvih grupa u društvenoj analizi.

Iza grupisanja

Kako onda da razumijemo etničke konflikte ako ne, pod razumnim uslovima, kao konflikte između etničkih grupa? I kako da odemo iza grupisanja? Ovdje skiciram osam osnovnih tačaka i onda ću, u sljedećem poglavlju navesti neke od njihovih implikacija. U završnom poglavlju ilustrovaću argumente uzimajući u obzir jedan empirijski slučaj.
            Ponovno promišljanje etniciteta. Moramo ponovo promisliti ne samo etničke konflikte, nego i šta je to što smatramo samim etnicitetom. Ovo nije pitanje pronalaska definicije oko koje se svi slažu. Kompleksno definicijsko cjepidlačenje koje stalno iznova počinje u proučavanju etniciteta, rase i nacionalizma je malo doprinijelo diskusiji i zaista se može vidjeti kao simptom necjelokupne prirode istraživanja na ovom polju. Prije je to stvar kritičkog istraživanja naših koncepcijskih alata. Etnicitet, rasa i nacija se ne bi trebale promišljati kao supstance ili stvari ili entiteti ili organizmi ili kolektivni individuliteti – kako nas izlaganje diskretnih, konkretnih, određenih, uvezanih i trajnih „grupa“ navodi – već radije kao vezivni, dinamični, značajni i neagregatni pojmovi. Ovo znači misliti o etnicitetu, rasi i naciji, ne pod terminom supstancijalnih grupa, već u terminu praktičnih kategorija, raspoređenih akcija, kulturnih idioma, kognitivnih šema, diskurzivnih okvira, organizacijskih šablona, institucionalnih formi, političkih projekata i kognitivnih događaja. Znači promišljanje etnicizacije, rasizacije i nacionalizacije kao političkog, društvenog, kulturnog i psihološkog procesa. Ovo takođe znači uzimati za osnovnu analitičku kategoriju, ne „grupu“ kao entitet, već grupstvo kao kontekstualno fluktuirajuću, koncepcijsku varijablu. Šturo rečeno, u ovom maniru, postoji jedino ovaj slogan; pokušaću da ih dalje razvijem opširnije u onom što slijedi.
            Realnost eniciteta. Ponovo promišljanje etniciteta, rase i nacionalnosti ne služi da diskutujemo o njihovoj realnosti, umanjimo njihovu moć ili odbacimo njihov značaj, već da konstruiše tu realnost, moć i značaj na drugačiji način. Razumijeti realnost rase, na primjer, ne zahtjeva od nas da pobijemo postojanje rase. Rasni idiomi, ideologija, naracija, kategorije i sistemi kvalifikacije i rasni način viđenja, mišljenja, govora i okvirnih tvrdnji su stvarni i posljedični, pogotovo kada su usađeni u  moćne organizacije. Ali realnost rase – i pogotovo njenu nadmoćnu prisilnu moć u nekim postavkama – ne zavisi od postojanja „rasa“. Slično tome, realnost etniciteta i nacionalnosti  - i primarna snaga etničke i nacionalne identifikacije u nekim postavkama – ne zavisi od postojanja etničkih grupa ili nacija kao supstancijalnih grupa ili entiteta.
            Grupacija kao događaj. Pomjeranje pažnje sa grupa na grupstvo i tretirajući grupstvo kao varijablu i mogućnost radije nego kao učvršćenu i datu, dopušta nam da uzmemo u obzir   - i potencijalno da računamo na – faze neobične kohezije i trenutke intenzivne kolektivne solidarnosti, bez obuhvatanja visokog nivoa grupstva kao stalne, postojane i definitivno prisutne. Dopušta nam da tretiramo grupstvo kao događaj, kao nešto što se „desilo“, kao što je E.P. Thompson (1963: 9) slavno rekao o klasi. U isto vrijeme, drži nas na oprezu da postoji mogućnost da se grupstvo može ne desiti i visoki nivoi grupstva mogu se ne kristalizovati, uprkos naporima etnopolitičkih preduzetnika, pa čak i u situaciji intenzivnog etnopolitičkog konflikta elita. Analitička vezenost za „negativne“ slučajeve na ovaj način povećava domen relevantnih slučajeva i pomaže ispraviti elemente literature koja proučava izvanredne instance visokih grupstava, uspješne mobilizacije ili sumnjivog nasilja – elementa koje mogu izazvati „preetničan“ pogled na društveni svijet, izobličenu predstavu cijelog svijeta kao „ključalih kotlova“ etničke tenzije (Brubaker: 1998b) i precjenjivanje incidenata etničkog nasilja (Fearon i Laitin:1996, poglavlje 4). Osjetljivost na takve negativne slučajeve može takođe usmjeriti potencijalno korisnu analitičku pažnju prema problemu objašnjenja propalih napora etnopolitičke mobilizacije.

            Grupe i kategorije. Veći dio govora o etničkim, rasnim ili nacionalnim grupama je nejasan upravo zbog neuspjeha razlikovanja između grupa i kategorija. Ako pod „grupom“ podrazumijevamo zajedničku interakciju, prepoznavanje, orijentaciju, efektivnu komunikaciju, uvezano društvo sa smislom za solidarnost, društveni identitet i kapacitet za planiranu akciju, ili čak i ako usvojimo manje neophodno shvatanje „grupe“, treba biti jasno da kategorija nije grupa. U najboljem slučaju to je potencijalna osnova za formiranje grupe ili „grupstva“.  
Odvajanjem grupa od kategorija može se problematizovati  - bolje nego pretpostavljati – odnos između njih. Možemo se pitati o stepenu grupstva koja se vezuje za pojedinačnu kategoriju neke pojedinačne postavke i o političkim, društvenim, kulturnim i psihološkim procesima kroz koje se kategorija investira u grupstvo (Petersen: 1987). Možemo se pitati kako ljudi – i organizacije – rade sa kategorijama. Ovo uključuje ograničeni pristup ograničenim resursima ili pojedinačnim domenima aktivnosti tako što isključuje uljeze koji se kategorično razlikuju, ali takođe uključujući više svjetovne aktivnosti kao što su identifikacija ili katakterizacija samog sebe ili drugih (Levine:1999, Brubaker:2004) ili jednostavno „raditi po etničnosti“ u etnometodološkom smislu (Moerman:1974). Možemo analizirati organizacijsku ili diskurzivnu orijentaciju kategorija – procese kroz koje postaju institucionalizovane i uvrštene u administrativnu rutinu (Tilly:1998) i učvršćene u kulturno moćne i simbolički rezonantne mitove, pamćenje i naracije (Armstrong: 1982, Smith:1986). Možemo proučavati politiku kategorija, kako sa vrha, tako i sa dna. Sa vrha, možemo se fokusirati na načine na koje su kategorije predložene, propagirane, nametnute, institucionalizovane, diskursivno artikulisane, organizaciono učvršćene i uopšteno usađene u raznovrsne oblike „državnosti“. Sa dna, možemo proučavati „mikropolitiku“ kategorija, načine na koje su kategorije namijenjene, internirane, oborene, izgubljene ili transformisati kategorije koje su im nametnute (Dominguez: 1986).  Pravljenjem šema na napretku u kognitivnom istraživanju, etnometodologiji i analizi razgovora možemo proučavati društveno-saznajne i interaktivne procese putem kojih pojedinci koriste kategorije za objašnjenje smisla društvenog svijeta, vezanog za stereotipna uvjerenja i i očekivanja o članovima kategorije, povezanih sa emotivnim asocijacijama i evaluacijskim mišljenjima, razvijen kao resurs u specifičnom interaktivnom kontekstu aktiviranim od strane situacijskih okidača ili znakova. Fokus na kategorije, ukratko, može objasniti raznovrsne načine na koje etnicitet, rasa i nacionalnost može postojati i „raditi“ bez postojanja eničkih grupa kao supstancijalnih entiteta. Može nam pomoći da zamislimo etnicitet bez grupe.
            Pravljenje grupe kao projekt. Ako posmatramo grupstvo kao varijablu i napravimo razliku između grupe i kategorije, možemo se odnositi prema dinamici pravljenja grupe kao prema društvenom, kulturnom i  političkom projektu koji teži transformaciji kategorija u grupe ili povećanju nivoa gupstva (Bourdieu: 1991c, 1991d). Ovo se ponekad radi na veoma ciničan način. Etničke i druge pobune, na primjer, često usvajaju ono što se na francuskom naziva politique du pire (politika najgoreg), politika potrage za najgorim ishodom na kratke staze da bi se pojačao njihov legitimitet ili poboljšali njihovi izgledi za uspjeh na duge staze. Kada je mala, neopremljena rulja Kosovske oslobodilačke vojske (KOV) pojačala napade na srpske policajce i druge mete 1998, na primjer, ovo je urađeno kao namjerna – i uspješna – strategija izazivanja masovne odmazde. Kao i u mnogim takvim situacijama, glavni udarac je predvođen civilima. Krug napada i kontranapada oštro su povećali grupisanje između kosovskih Albanaca i kosovskih Srba, generišući veću podršku za KOV među kosovskim Albancima, kao i onima iz dijaspore i uvećali regrutovanje i finansiranje KOV–a. Ovo je omogućilo KOV-u da postavi ozbiljniji izazov režimu, što je zauzvrat generisalo brutalnije odmazde i tako dalje. U ovom smislu, kristalizacija i polarizacija su bile rezultat nasilja, a ne uzrok (Brubaker:1999). Isto se može reći, mutatis mutandid, za drugi slučaj u Izraelu i okupiranim teritorijama.
Naravno, KOV nije počinjala od nule u kasnim devedesetim. Počela je sa relativno visokim nivoom grupstva, nasljeđem ranije faze konflikta. Povoljan „sirovi materijal“ sa kojim je KOV radila bez sumnje pomaže da se objasni uspjehe njene strategije. Nisu svi projekti pravljenja grupe bili uspješni, a i oni koji su uspjeli (manje ili više) nastali su kao rezultat kulturnog i psihološkog materijala sa kojim su radili. Ovaj materijal ne uključuje samo, ili posebno, „duboke“, dugotrajne kulturne strukture kao što su pokretači mitova koje je isticao Armstrong (1982) i Smith (1986), već takođe i ograničene trajne načine mišljenja i osjećaja koji predstavlja „srednji domet“ nasljeđa istorijskog iskustva i političke akcije. Dok takvi slični sirovi materijali – i sami proizvod i posljedica prošlih borbi i neprilika – ograničavaju i uslovljavaju mogućnosti za pravljenje grupe u sadašnjosti, gdje ostaje značajan djelokrug namjernih strategija pravljenja grupe. Određeni dramatični događaji, pojedinačno, mogu galvanizovati osjećaj grupe i nadograditi postojeći nivo grupstva (Laitin:1995b). To je razlog zašto namjerno nasilje, iskorišteno kao strategija provokacije, često od strane malog broja ljudi, mže ponekad biti izrazito efektna strategija za pravljenje grupe.
            Grupe i organizacije. Iako retorika učesnika i razumni načini tretiraju grupu kao protagoniste etničkih konflikata, u stvari, glavni protagonisti većine etničkih konflikata  - i uzroci etničkog nasilja – nisu etničke grupe kao takve, već razne vrste organizacija, široko shvaćene kao osnaženi i ovlašteni službenici. Ovo uključuje države (ili šire autonimije politeje) i njihove organizacijske komponente kao što su pojedinačna miistarstva, odjeli, agencije izvršnog prava, vojne jedinice koje uključuju terorističke grupe, paravojne organizacije, oružane bande i slabo vezane odrede, takođe su uključene i političke partije, etničke asocijacije, građanski pokreti, crkva, novine, radio i televizijske stanice i tako dalje. Neke od ovih organizacija mogu predstavljati sebe ili ih drugi mogu vidjeti kao organizacije od strane i za pojedinačnu etničku grupu. Ali čak i kada je to slučaj , organizacije se ne mogu izjednačiti sa etničkim grupama. Ovo je zbog toga što i utoliko što organizacije posjeduju određene materijale i organizacijske resurse, da su one (ili bolje rečeno njihovi službenici) sposobne za organizovanu akciju i samim tim su spremni da djeluju, manje ili više, kao dosljedni protagonisti etničkih konflikata. Iako zdrav razum i retorika učesnika etničkim grupama pripisuju diskretno postojanje, uvezanost, suživot, identitet, interes i djelatnost, to su u stvari karakteristike organizacija. IRA, KOV i Kurdistanska radnička partija (PKK) tvrde da govore u ime Iraca (katolika), kosovskih Albanaca, Kurda, odnosno Turaka; ali analitičari sigurno moraju diferencirati ove organizacije od onih, po opštoj pretpostavci, homogenih i vezanih grupa u čije ime tvrde da nastupaju. Poenta se ne odnosi samo na vojne, paravojne i terorističke organizacije, nego na sve organizacije koje tvrde da govore u ime etničkih, rasnih ili nacionalnih grupa  - ili koje zaista govore u ime bilo koje druge grupe (Heisler:1990).
Opširniji i zaokruženiji tretman ovoj temi, da se razumijemo, zahtijevao bi neke kvalifikacije koje ja samo mogu ovdje naznačiti. Konflikt i nasilje mogu varirati zavisno od stepena u kojem, ili načina na koji su organizacije upletene. Ono što je Donald Horowitz (2001) nazvao smrtonosnom etničkom pobunom, na primjer, oštro se razlikuje od organizovanih etničkih pobunjenika ili terorističkih kampanja. Iako organizacije (ponekad one kratkotrajne) mogu odigrati značajnu ulogu u pripremi, provokaciji i dozvoli takvih pobuna, većina stvarnog nasilja je predvođena od strane šireg spektra učesnika koji djeluju relativno spontano i koji su, u čisto polarizovanim akcijama, okarakterisani visokim nivoom grupstva. Još više, čak i kada su organizacije ključni protagonisti, mogu zavisiti od polusjenke podređene ili podržavajuće akcije od strane nečlanova simpatizera. „Predstavnici“ organizacija – stepen do kojeg organizacija može opravdano tvrditi da predstavlja volju, izražava interese i uživa aktivnu ili pasivnu podršku svojih birača –  nevjerovatno je varijabilna, ne samo u samoj organizaciji, nego i tokom vremena i domena. Kao dodatak, dok su organizacije uobičajno protagonisti, nisu uvijek objekti ili mete konflikta i nasilja. Cjelokupne kategorije populacije – ili grupa po opštoj pretpostavci – mogu biti objekti organizovane akcije, čak i kada ne mogu lako biti subjekti ili preduzimači jedne takve akcije. Napokon, čak i odvojeni od situacije nasilja, mogu biti bar djelimično amorfni, izneseni ne od strane organizacija kao takvih, već spontano od strane individualaca kroz takve svakodnevne akcije kao što su izbjegavanje, uvrede, zahtjevi za obzir ili udobnost ili uskraćivanja svakodnevne rutine dokaza priznavanja ili poštovanja (Bailey: 1997). Ipak, uprkos ovim kvalifikacijama, jasno je da organizacije, a ne etničke grupe kao takve, jesu glavni protagonisti etničkog konflikta i etničkog nasilja, te da je veza između organizacija i grupa za koje tvrde da ih predstavljaju često duboko nejasna.
            Uokvirivanje i kodiranje. Ako protagonisti etničkih konflikata ne mogu biti, uopšteno, smatrani za etničke grupe, šta je to onda ono što takve konflikte čini etničkim konfliktima? I šta je to što čini nasilje etničkim nasiljem? Slično pitanje može biti postavljeno i o rasnom i nacionalnom konfliktu i nasilju. Odgovor se ne može naći u stvarnim osobinama ponašanja. „Etnički“ kvalitet „etničkog nasilja“, na primjer, nije realno samom nasilnom ponašanju, instanca nasilnog ponašanja dodijeljena mu je od strane izvršioca, žrtava, političara, zvaničnika, novinara, istraživača, javnih radnika i drugih. Takva djela uokvirivanja i narativnog kodiranja ne samo da interpretiraju nasilje, ona ga konstituišu kao etničko. Kada je etnički okvir ustanovljen, „vidimo“ nasilje ne samo pod pojmom etničkog, već i pod pojmom grupstva. Iako tako viđeno grupstvo ne mora reflektovati šta su učesnici osjetili ili iskusili u tom događaju, prisilno ex post uokvirivanje može izazvati snažan efekat povratne reakcije, oblikujući sljedeće iskustvo i povećavajući nivo grupstva. Mnogo toga je posrijedi, onda, u borbama oko interpretativnog uokvirivanja i narativnog kodiranja konflikta i nasilja.
Interpretativno uokvirivanje je, naravno, često sporno. Nasilje – i još šire, konflikt – imaju naviku da društvene borbe obilježavaju, interpretiraju i objašnjavaju. Takvi „metakonflikti“ ili „konflikt(i) izvan prirode konflikta“, kako ih je Donald Horowitz nazvao (1991a: 2), ne nagovještavaju konflikt samo izvana, već i sve njegove integralne dijelove. Nametnuti oznaku ili rasprostranjeni interpretativni okvir – da bi se događaj vidio kao „pogrom“ ili „pobuna“ ili „buntovništvo“ – nije jedino stvar eksterne interpretacije, već sastavni i često posljedični čin društvene definicije (Brass: 1996b). Interpretativne prepirke oko naziva ili uokvirivanja nasilja tako vrednuju proučavanje u sopstvenim pravima (Brass:1996a, 1997; Abelmann i Lie:1995).
Viđenje, interpretacija i predstavljanje konflikta zavise značajno od rasprostranjenog interpretativnog okvira. Danas, etnički i nacionalni okviri su lako dostupni, snažno rezonantni i široko shvaćeni kao legitimni. Ovo takođe ohrabruje aktere i analitičare da interpretiraju konflikte i nasilje radije pod pojmom etničkog, nego pod pojmom nečega drugog. Analitičari su pritom naklonjeni da precjenjuju incidente etničkog konflikta i nasilja tako što ih „kodiraju“ kao etničke instance konflikta ili nasilja, onako kako bi se mogli kodirati pod nekim drugim okolnostima (Bowen: 1996, poglavlje 4). Akteri, zauzvrat, iskorištavaju ovaj element kodiranja i opširni legitimitet etničkih i nacionalnih okvira i strateški koriste eničko uokvirivanje da bi maskirali praćenje interesa klana, grupe ili klase. Poenta ovdje nije predložiti da su klanovi, grupe ili klase nekako realnije od etničkih grupa, već jednostavno istaći postojanje strukturalnih i kulturnih olakšica za strateško uokvirivanje.
            Etnicitet kao spoznaja. Ova opažanja o sastavnom značaju kodiranja i uokvirivanja ukazuju na finalnu tačku o spoznajnoj dimenziji etniciteta. Etnicitet, rasa i nacionalnost su fundmentalni načini opažanja, interpretacije i predstavljanja društvenog svijeta. Oni nisu stvari u svijetu, vać perspektive na svijet. Ovo uključuje etnicizovane načine na viđenje (i ignorisanje), izgradnje (i negradnje), odnosa (i lošeg odnosa), pamćenja (i zaboravljanja). Uključuje i etnički orijentisane okvire, šeme i naracije, kao i situacijske znakove – ne samo one koje nameću mediji – koji ih aktiviraju. Uključuju sisteme klasifikacije, kategorizacije i identifikacije, formalne i neformalne. I takođe uključuju prećutno, zdravo – za – gotovo uzeto pozadinsko znanje, utemeljeno u osobama i učvršćeno u institucionalizovanim rutinama i praksi, kroz koje ljudi prepoznaju i iskušavaju objekte, mjesta, osobe, akcije ili situacije kao etnički, rasno i nacionalno označene ili sadržajne.
Saznajne perspektive, široko shvaćene, mogu pomoći razvoju konstruktivističkih istraživanja o etnicitetu, rasi i nacionalnosti što je staloženo tokom posljednih godina i postalo samodovoljno. Umjesto jednostavnog dokaza da je taj etnicitet, rasa i nacionalnost konstruisana, oni pomažu u shvatanju kako su oni konstruisani. Takođe mogu pomoći u određivanju kako – i kada – ljudi identifikuju sebe, opažaju druge, iskušavaju svijet i interpretiraju njihova predviđanja radije pod pojmom rasnog, etničkog ili nacionalnog, nego pod nekim drugim pojmom. Mogu pomoći odrediti kako se „grupstva“  mogu „kristalizovati“ u nekim situacijama dok u drugim ostaju latentne i vrijednosno potencijalne. I takođe mogu pomoći povezati rezultate makronivoa sa procesima mikronivoa (Hirschfeld: 1996).

S engleskog prevela:  Jelena Močević

(Tekst u integralnom obliku sa bilješkama i literaturom možete čitati u štampanom izdanju ODJEKa)