Ljeto 2008

  DRUGA MODERNA - NOVE PARADIGME GLOBALIZACIJE
  Tonči Valentić
 
 

Moderna i globalizacija pripadaju među dva najčešće korištena termina, odnosno među dvije najutjecajnije paradigme u recentnim sociološkim, politološkim i filozofskim raspravama, ali njihovo značenje je i dalje problematično: kako to ističu brojni autori, kao i u slučaju postmoderne, oko spomenutih pojmova isprepletena je čitava mreža značenja, pa oni za svakoga označavaju nešto drugo. Nakana ovog eseja je pružiti sažeti kritički osvrt na suvremena tumačenja moderne i globalizacije, odnosno pokušati mapirati njihov sadašnji položaj u kognitivnoj mreži humanističkih i društvenih znanosti. U tom smislu, ovaj tekst predstavlja nastavak razmatranja o disciplinarnim permutacijama tih pojmova, o čemu sam se detaljnije bavio u knjizi Mnogostruke moderne, koja predstavlja svojevrsni pokušaj interdisciplinarnog putovanja kroz pluralitet modernističkih teorija i praksi. Velik broj suvremenih autora fokusira se na modernizaciju kao proces kulturne diferencijacije i na sociološki shvaćen modernizam kao “diskurzivnu” kulturnu formaciju. Pokušaje da se moderna “kulturalizira”, odnosno svede na problematiku različitih tipova strukturiranja kolektivnih identiteta smatram pogrešnim pristupom. Umjesto toga, potrebno je odbaciti kako kulturalne teze o Drugoj moderni tako i sociološke teze o moderni kao projektu tradicionalistički shvaćene refleksivne modernizacije, i pokušati ovu problematiku sagledati iz filozofijske perspektive u kojoj moderna primarno označava dugotrajan, proturječan i nedovršen projekt trasmutacije instrumentalne racionalnosti. Modernu je stoga moguće shvatiti samo kao pluralnost njenih disciplinarnih i diskurzivnih manifestacija. Tri ključna pitanja koja se pritom postavljaju glase:
1) Treba li modernizaciju shvatiti primarno kao kulturni ili pak društveni i politički proces?
2) Jesu li procesi modernizacije ujedinili svijet kad je riječ o globalnoj politici ili su, posve suprotno, potaknuli društvenu polarizaciju, i
3) Je li modernizacija u suštinskom smislu dovršen projekt (kao što tvrde neki autori) ili bi ga trebali razumijevati kao permanentnu i nerješivu proturječnost? U krajnjoj liniji, pitanje glasi: je li pojam “mnogostrukih moderni” radikalno nov i različit način razmatranja tih fenomena ili se radi o ponavljanju i replikaciji već postojećih koncepata?
Da bismo uopće mogli načeti ovu temu, potrebno je na samom početku pokušati dati neku operabilnu definiciju moderne, s obzirom na često miješanje pojmova moderna, modernizam i modernitet. Jedna od predloženih definicija je ova: moderna je naziv za kulturne, političke i društvene procese koji su počeli otprilike u šesnaestom stoljeću i traju do danas, a temelje se na zapadnjačkom shvaćanju ideje razvoja kao dominantne paradigme socio-političke i kulturne promjene, kao i ljudskoga napretka. Međutim, definicija moderne trebala bi u sebi sadržavati i napuštanje optimistične vizije o teleološkom napretku kojeg predvodi znanost polažući pravo na apsolutnu istinu, kao i teze da se suvremena društva nalaze na civilizacijskoj prekretnici jer su ugrožena novim svjetskim poretkom koji će tobože izbrisati sve kulturne, institucionalne, strukturalne i misaone razlike. Upravo suprotno, modernu trebamo shvatiti ponajprije kao pripovijest o neprekidnom uspostavljanju i dokidanju njenih političkih programa i reinterpretaciji njenih kulturalnih projekata zato jer su društveni sukobi i konfrontacije kojima smo svjedoci u današnjem svijetu iznimno važni i neophodni. Intenzitet takvih sukoba ukazuje na činjenicu da su svi ti koncepti dio jednog te istog projekta i stoga predstavljaju interpretativni i interdisciplinarni izazov.
Povijesno gledano, glavni teorijski odnosno epistemološki rez desio se prije dvadesetak godina kad je došlo do polarizacije analitičkih perspektiva u debati, pri čemu su se s jedne strane našla njemačka kritička teorija, a s druge strane francuski poststrukturalizam i njegovi nasljednici. Dakle, diskusija se s jedne strane fokusirala na modernu kao proces kulturne diferencijacije, pri čemu je onda postmoderna (na Bourdieouvu tragu) shvaćena kao proces kulturne “de-diferencijacije”, a s druge strane se u fokusu našla moderna kao “diskurzivna” tvorba. Negdje u tom razdoblju u prvi su plan izbile i ideje Scotta Lasha i Ulricha Becka o modernizmu kao trodimenzionalnoj konfiguraciji kao i ideja o “društvu rizika”, te o refleksivnoj Drugoj moderni u kojoj je naglasak upravo na “razlici” odnosno “refleksivnosti” i koja se kao neka vrsta dijametralno suprotnog dvojnika javlja usporedo s procesom prosvjetiteljstva gdje ona – nasuprot racionalnom napretku, redu, homogenosti, spoznaji, socijalnom optimizmu itd. – započinje procese neizvjesnosti, eksperimentiranja i duboke društvene krize. Te dvije moderne od kojih je jedna dobra, ambiciozna, pametna i perspektivna, te druga koja predstavlja njenog opakog brata blizanca, prema spomenutim autorima isprepliću se i suprotstavljaju još od samog početka zapadnjačkog industrijskog modernizma.
Riječ je dakle o relativno novoj ideji o negativnom aspektu modernizacije na koju se počelo obraćati pažnju tek kad su se društva Zapada našla u ekonomskoj, društvenoj, pa i civilizacijskoj slijepoj ulici, a prije toga ta ideja nije bila teorijski artikulirana. Kao što je poznato, do zadnjih desetljeća 20. stoljeća sociologija se bavila uglavnom prvom modernom, a temelje modernizacijske teorije položili su američki sociolozi tek 50-ih godina prošlog stoljeća, pa je od samog početka ubrzo došlo do cijepanja tog pojma na njegovo povijesno i strukturalno značenje, pri čemu se jasno isticao ekonomski od kulturnog aspekta (ovo naslijeđe pogotovo je vidljivo u raspravi o postmoderni 80-ih godina). Tek s nastankom sukoba i duboke društvene krize koju je donijela globalizacija, odnosno “de-tradicionalizacija” modernog svijeta, kako to kaže Beck, počinje se postavljati pitanje o ideji moderne, pa čak i o tome jesmo li mi kao društvo i civilizacija uopće ikada bili moderni, što je pitanje kojim se bavio Bruno Latour za kojeg moderna označava dva potpuno različita skupa praksi koje više nisu odvojene. Istu tezu zagovara i Beck koji smatra da “moderno” društvo još nigdje ne postoji, već samo mješovito moderna ili pak polumoderna društva. Kad je riječ o globalizacijskim procesima, i ovdje su se perspektive podijelile: za određeni broj autora, oni su shvaćeni kao sastavni i nužni dio moderne transformacije, a za druge autore globalizacija je značila upravo upropaštavanje modernog projekta, ukidanje svog onog pozitivnog naslijeđa koje je ona stekla tijekom nekoliko stoljeća.
Zbog toga je i nova zamisao o Drugoj moderni teorijski inovativna samo utoliko što opisuje globalno stanje i što naglasak stavlja na reprodukciju, a ne na promjenu – ostale njene sastavnice manje-više se podudaraju s tradicionalnim definicijama. Čak ni novo određenje politike, odnosno pronalaženje izgubljene političnosti nakon njegova kraja u okvirima industrijskoga društva (o čemu je sociološki pisao Beck) nije teorijski novum, uzme li se u obzir gomila filozofske literature koja se usredotočuje na nove oblike reartikulacije javne sfere i restrukturiranje zajednice, počevši još od Habermasa, pa sve do Laclaua, Mouffe, Rancierea, Nancyja i naposljetku Žižeka. Povijesnu simbiozu moderne i protumoderne (kako bismo mogli nazvati njenog protivnika koji je godinama sociološki ostao nezapažen) moguće je izvesti samo uzimajući u obzir nove metodološke parametre koji počinju od analize post-fordističkog društva (globalna ekonomija + tehnološko znanje), odnosno kognitivnog kapitalizma u kojem središnju ulogu ima politička ekonomija znanja. Stoga je ispravno reći da proces refleksivne modernizacije postindustrijskog društva počinje s novom paradigmom društva rizika koja smjenjuje paradigmu prve moderne kao jedinstvene, linearne ili industrijske modernizacije, ali nam ona ne govori mnogo želimo li doista promisliti korijene ovog epistemološkog reza, a onda u krajnjoj liniji i postmoderne koja iz te perspektive nije mnogo više od obične kulturalne paradigme ili neke vrste devijantne, puko estetske modernizacije. Ukratko, čini se da je, što se tradicionalne sociologije tiče, usprkos svemu navedenom, moderna i dalje samo “visoka moderna” prosvjetiteljstva ili u boljoj varijanti “institucionalna refleksivnost”, te da se Drugom modernom i dalje bavi kulturalna teorija koju zanimaju uglavnom drugačiji oblici strukturiranja identiteta kao i koncept alternativne racionalnosti.

Tekst u integralnom obliku možete čitati u štampanom izdanju "Odjeka"