Jesen 2007

  FENOMEN TELENOVELE
  Lejla Panjeta
 
 

Telenovele su od 90-ih godina prošlog vijeka jedan od najgledanijih programa na TV prijemnicima širom svijeta. U Bosni i Hercegovini emituju se u prime time programu od 1998. godine, a najveću gledanost postižu od 1998. do 2003. godine. Samo tri godine po završetku rata, na TV kanalima u BiH počinje emitovanje telenovela na španskom i portugalskom jeziku. Gledaoci su u početku nenaviknuti na španski jezik i zaplete ljubavnog karaktera, sa likovima iz srednjeg i siromašnog staleža, jer je primarno najgledaniji serijski žanr na televiziji od 80-ih rezervisan za američke sapunice ili sitcome. Ova, za naše gledaoce nova televizijska igrana forma, nalazi svoje vjerne obožavatelje i ovisnike o bezbrojnim nastavcima uzbudljivog 40-minutnog dnevnog zbivanja negdje u Iberijskoj Americi. Bosanci različitih vjerskih i nacionalnih ubjeđenja u zamlji netom izašloj iz rata gledaju telenovele u istim vremenskim periodima, svako na svom nacionalnom javnom kanalu. Vrijeme emitovanja ovih serija za njihove poklonike jeste vrijeme kolektivnog sedativa i eskapizma od stvarnosti koja ih okružuje.
Društvima u tranziciji ili postratnim periodima zavladao je masovni eskapizam u ljubavne i krimi intrige na američkoj varijanti španjolskog ili portugalskog jezika. Publika u Srbiji poslala je zvanična pisma produkciji serije Marisol, tražeći zadovoljenje pravde za glavni lik ove serije, a pravoslavna crkva je primila veliki broj donacija za ozdravljenje glavne junakinje. Posjeta glavne glumice serije Esmeralda u Sarajevu na glavnim ulicama ovog grada bila je praćena euforijom kao pri nekadašnjim Titovim obilascima gradova bivše Jugoslavije. Gledanost telenovele Muñeca Brava potukla je Dnevnik, najgledaniju emisiju u historiji RTVSA i RTVBiH. U Goraždu je lokalna produkcija napravila amatersku telenovelu, baziranu na istinitim događajima u tom malom gradu, što je rezultiralo brojnim svađama i tužbama. Televiziji koja je u Prištini emitovala seriju O Clone zaprijećeno je bombaškim napadom, ukoliko i dalje bude emitovala ovu seriju, koja prema navodima terorista podriva temelje islama. U Sarajevu se od 2002. godine u ponudi većine škola stranih jezika može naći španski jezik, što do tog vremena nije bio slučaj, a među vjernom publikom je evidentno inicijalno znanje španskog jezika. Ovo su neki od primjera uticaja telenovela na području bivše Jugoslavije u periodu od 1997. do 2007. godine, te mogućnosti ovog igranog fenomena u formiranju javnog mnijenja i uticaja na formiranje političkih, religijskih i drugih stavova njenih recipijenata.
Umjetničke interpretacije stvarnosti i autorski odnos prema svijetu uvijek su usko povezani sa društvenom realnošću, a u izvođačkim umjetnostima (iz kojih deriviraju igrani televizijski formati) jedan od ciljeva je pravilna korespondencija djela sa prostorom i društvenim zbivanjima. Tako umjetnost aktualizira socijalne probleme i interpretira društva zbivanja, ali i povlađuje zahtjevima publike, tj. u industriji igranih formi nerijetko sama kreacija djela u pripremnoj fazi izrade scenarija zavisi od tržišnih zakonitosti. Visoka gledanost ima i za cilj ostvarenje jedne od osnovnih funkcija serijala – proširenje vremena prime time programa. Drugim riječima, u industriji serijskih formi igranih djela najbitnija je strategija prodaje proizvoda. Prodaju diktira tržište, tj. visoka gledanost. Telenovele su najpopularnije među  siromašnim društvenim slojevima stanovništva u zemljama sa stanovitim političkim ili privrednim poteškoćama, ili danas u mladim demokratijama i društvima u tranziciji. Trenutno su telenovele, pored Južne Amerike, najgledanije na Filipinima, u Rusiji, Izraelu, Poljskoj, Rumuniji, Češkoj, Mađarskoj i zemljama bivše Jugoslavije.  Ovaj fenomen već je viđen u  fenomenu melodrame ili krimi romana, koji su bili najpopulariniji u kritičnim momentima kroz koje je prolazilo određeno društvo, pod čime se podrazumijeva rat, nezaposlenost, pad standarda, politička previranja i sl. Interesantno je da je žanr telenovele zapravo mješavina ključnih elemenata ova dva literarna žanra, čiji je elemenat suspensa (dramske napetosti) više šablonski-zanatskog, a ne originalno umjetničkog kvaliteta.
U Bosni i Hercegovini u 2006. godini svi javni i privatni TV servisi emitovali su po jednu telenovelu porijeklom iz  Južne Amerike od ponedjeljka do petka svake nedjelje. Publika varira od djece do staraca, a većinom obuhvata žensku populaciju. O događajima u ovim serijama prepričava se u svakodnevnoj komunikaciji među ljudima, kao da se radi o komšijama ili zbivanjima koja su se upravo desila u životima gledalaca. Međutim, postoji i veliki broj onih koji su protiv telenovela argumentujući svoj stav kvantitetom u programskim shemama televizija iz regiona, prezasićenošću istovjetnim zapletima, niskim kriterijima realizacije (gluma, scenografija, režija) te, generalno, zaglupljujućom funkcijom. Fenomen telenovele kod nas postao je predmet javnog mnijenja i potrebno ga je analizirati i pravilno definirati u odnosu na njegovu genezu i žanrovske karakteristike.

Filmski serijali, koje je među prvima uveo na veliko platno njemački ekspresionizam, kao i filmski žurnal postaće imanentni mediju televizije. Žurnali prerastaju u vijesti, a iz horor-krimi filmova u nastavcima, te radijskih feljtona pedesetih godina prošlog vijeka nastaće serijski igrani program na televiziji i prve američke sapunice. Kako i film, i televizija ovise o dramskim predlošcima na osnovu kojih se pristupa produkciji djela, tako i žanrovske elemente preuzimaju iz književnosti, kombinujući ih u skladu sa zakonitostima filmskog jezika montaže, autorskom idejom i sadržajem djela. U okviru serijala na televiziji fomiraju se žanrovi, koji se u skladu sa sadržajem dijele na: tematske serijale, sitcome i soap opere. Tematski serijali (sezonske serije) nastupaju umjesto "sapunica velike geste i scenografije" iz osamdesetih godina prošlog vijeka, a variraju žanrovske elemente akcije, drame i / ili horora. Emituju se u i nastavljaju sezonama, zavisno od uspjeha koji postignu. Ovakve serije su CIA, X Files, Millenium, Law and Order, Emergency Room, American Gothic itd. Naziv sitcom je skraćenica od podžanra komedije (eng: situation comedy) - komedija situacije u trajanju od 30 do 40 minuta (Friends, Sienfield, The Fresh Prince of Bel-Air, Cosby Show itd.). Popularni naziv Soap Opera (sapunska opera, serija sapunica - eng: soap - sapun) za serijale koji žanrovski prate liniju melodrame, te baziraju priču na zapletima intriga, dobile su zbog prvih reklama sredstava za čišćenje koje su emitovane u toku serijala. Ovaj žanr prvobitno nastaje na radiju, da bi kulmunaciju doživio na televiziji u formatu serija sa ljubavnim ili kriminalističkim zapletima. Reklame za sradstva za čišćenje interpolirane su u serijal zbog toga što je prvobitno bio namijenjen domaćicama. Sapunica se odnosi na specifičnu kontinuiranu fikciju koja prati određenu ljubavnu priču ili porodične odnose bogatih slojeva stanovništva.
Osamdesetih godina najbitnija karakteristika u američkim sapunicama je prostor. Prostor označava moć (Dallas, Dynasty, Sunset Beach) koju imaju ili pokušavaju da zadobiju glavni likovi. U devedesetim sapunice se bave ne samo intrigama među bogatim, već se po ugledu na edukativnu zabavu, koju uvodi Michael Crichton (ER) sa serijalima koji se odvijaju u bolnicama, seli i među srednji stalež. U ovim sapunicama prostor koji treba osvojiti nije više samo scenografija, već je on glavni lik. Karakteri se mijenjaju od sezone do sezone, ali mjesto radnje je isto – bolnica (Incantessimo), policija (CSI), sudnica (Judging Amy), kvart-ulica (Housewives), itd. Ove serije sve više se udaljavaju od osnovne linije melodrame (radnja koja se odvija linijom tragedije, da bi rasplet bio happyend) i suspensa (napetosti koja se gradi na kraju svake epizode, da bi se rasplet očekivao u idućem nastavku). Najbitniji element sapunice je osnovno obilježje serijala, što znači da će se radnja nastaviti. Svaki nastavak tematske serije je zaokruženi mali film za sebe, a sezona djelo u cjelini zatvoreno, čiji se nastavak može i ne mora očekivati. Novi žanr - tematski (sezonski) serijal potisnuo je izvorne sapunice. Obično se za sapunicu smatra da je zanatski i šablonski proizvod, namijenjen širokoj publici u svrhe proširenja vremena emitovanja marketinških poruka, dok tematski serijal može biti i umjetničko djelo ili nastalo kao duža verzija popularnog filma ili adaptacija književnog djela. Kao protuteža sapunicama u Americi se osamdesetih godina proizvode i takve serije. The Thorn Birds, Twin Peaks, North and South, Return to Eden te sezonski serijal kakav je Lost su radovi koji žanru serijala vraćaju dignitet autorskog djela.

Telenovela je specifičan podžanr sapunice, koju ovdje posmatramo kao primarni proizvod iz SAD-a, iako su se u Iberijskoj Americi one emitovale od samih početaka televizijskog programa. Između telenovele i okvirnog žanra sapunice postoje izvjesne formalne i sadržajne  razlike. Telenovela ima ograničeno trajanje (od 7 do 12 mjeseci), dok sapunica ima neograničeno trajanje. Telenovela je proizvod izmišljen za prime-time, dok sapunica nije primarno prime-time proizvod, već proizvod namijenjen domaćicama. Zlo, prepreke, intrige, prevare i nevjerstva su prepreke koje će na kraju telenovele garantovati uspjeh protagoniste, dok su u sapunici one izmišljene da bi se formirala napetost. U telenoveli se propagira patriotizam, razlike među klasama i osuđuju bogati, dok je u sapunicama primarno pitanje intriga među bogatim. Telenovela ocrtava razlike i timski rad, dok sapunica teži unificiranju i konzervatizmu elite. Telenovela namjenski propagira religijske vrijednosti u pobjedi Dobrog nad Zlim, dok takve moralne pouke u sapunici nemaju vjerske konotacije. Glavni sukob i zaplet u telenoveli mora biti ljubavni, dok u sapunici ljubavni problem može biti tek sporedni zaplet.
Ove karakteristike upućuju na razlike između južnoameričkih i sjevernoameričkih sapunica. Zajedničko im je – intencija realističnosti prikazivanja sadržaja, koja na malim ekranima postaje bliža gledaocu od prvog komšije. Sapunica ulazi svakodnevno u domove svojih korisnika i igra dvostruku igru – konzumentima daje osjećanje ispunjenosti kroz aktiviranje psiholoških mehanizama identifikacije (sa likovima i radnjom) i bijeg od realnosti. Ispunjenost se ogleda u katarzičnom osjećanju konzumenta, koje je rezultat šablonski proizvedene dramske napetosti. Aristotel je definirao katarzu kao zadovoljavajući osjećaj straha i pročišćenja. To je vid ugode koju proizvodi određeno umjetničko djelo. Telenovele pružaju "instant katarzu", kroz šablonske dramaturške obrasce napetosti i iščekivanja nastavka. U tom smislu telenovela ima funkciju bijega od realnosti. No, da li mogu uticati na društvenu stavarnost, događaje i probleme?
Telenovela, za razliku od sapunice, ima za cilj propagiranje određenih ideja od značaja za javnost. Najjednostavniji argument za  dokazivanje tvrdnje da telenovela ima sociološku funkciju namjenskog uticaja na mišljenja, stavove i ponašanja publike je tretiranje tema od javnog značaja, kakva je zdravlje, tj. edukacija o bolestima i načinima njihovog liječenja i prevencije. Telenovele obrađuju značajne probleme kakvi su  bolest,  npr. leukemija (Lazos de familia), donacija ograna (Resistire, De Corpo e Alma), kloniranje, zavisnost od droge (O Clone), homoseksualnost (Los Roldan), religijski fanatizam, istorijski značajne argentinske ličnosti (Padre Coraje) itd. Mnogobrojne telenovele bave se izmjenom percepcije stvarnosti. Sljepoća, gluhoća, amnezija ili seksualna maltretiranja se u zapletu postavljaju kao prepreke u izgradnji karaktera likova, te propagiraju vjersko poimanje datosti situacije, jer Bog neće pred nas postaviti teret koji ne možemo iznijeti ili prepreku koju ne možemo savladati. Nerijetko se u telenovelama pojavljuje i lik svećenika, koji svoje stado upućuje na pravi put.

Tekst u integralnom obliku možete čitati u štampanom izdanju Odjeka.