Jesen - zima 2006

  CILIM - UMJETNOST IZVAN VREMENA (Umjetnost na cilimu Bosne i Hercegovine)
  Amila Smajovic
 
 

Eliminirajuci predrasude o poimanju umjetnickog djela i njegovoj definiciji unutar poznatih i priznatih kategorija (slikarstvo, vajarstvo, grafika, fotografija, video i druge postojece podjele na likovnoj sceni Bosne i Hercegovine), treba analizirati i ”novu” kategoriju, umjetnost na cilimu. Kada se govori o umjetnosti na cilimu kao o ”novom” prostoru istraživanja umjetnickih zakonitosti kroz poznate i priznate teorije forme i analize briše se granica izmedhu umjetnosti kao svjesnog kreativnog procesa umjetnika ”profesionalca” i umjetnosti kao nesvjesnog kreativnog procesa, koja je obilježila temelje narodne umjetnosti, «primitivne» umjetnosti, i indirektno uticala na naš likovni «ukus» i našu spoznaju o likovnim vrijednostima.
“Celokupno videnje spada u oblast psihologije, i niko nije nikad razmatrao procese stvaranja ili doživljavanja umetnosti a da nije govorio o psihologiji”.
(Pod psihologijom naravno podrazumevamo nauku o duhovnom životu i u svim njegovim manifestacijama, a ne prosto ogranicenu preokupaciju onim što se danas stavlja pod naslov emocija)”2.
“Cilim kao objekat etnografije i etnologije, kao likovna posebnost ona je umjetnicko djelo jednog kolektiva, te se na nju imadu primijeniti sva mjerila estetike, kao što se to cini kod svakog umjetnickog djela, bilo individualnog, bilo kolektivnog. Primjenjivanje takvih mjerila vodi do prepoznavanje elemenata, koji su važni i bitni za likovno oblikovanje našeg kolektiva.” 3
Umjetnost na cilimu plijeni svojom vjekovnom opstojnošcu i neprevazidenom energijom koja ne ostavlja ravnodušnim ni jednog posmatracha. Ona je ta neuhvatljiva sila, neuhvatljiva kao zvuk. Prostor pun energije.
Bez obzira na industrijski razvoj, eru virtualnih svjetova, razvoj i napredak unutar svih umjetnickih kategorija, ona (umjetnost cdilima) je suštinski ostala nepromijenjena, zato kažemo da je izvan vremena.
Umjetnost na cilimu Bosne i Hercegovine (isto se odnosi na c6ilimarstvo u regiji Balkana) nepravedno je zapostavljena i nedovoljno obrad6ivana. Potrebno je otvoriti zatvorena vrata ovog neiscrpnog i neistraženog umjetnic7kog blaga.

Analiza likovnih formi
Kompozicija na cilimu
Kompozicija oblika, elemenata na cilimu sastavljena je najcuešc6e iz dva dijela:
okolice (ruba, obruba ili cenara)4 i
centralnog dijela (polja, plohe)

Okolica, obrub cilima je najcešc6e tamne boje sa cik-cak punom linijom, nazubljena okolica, koja fizicki razdvaja ciilim od realnog svijeta. To je ram slike. To je oštra podjela izmed6u svjetova, izmeduu realnog i imaginarnog, izmed1u stvarnog i duhovnog.
Kod prvih cilima nema uopšte okolice. Motivi u centralnom dijelu se nadovezuju jedan na drugi i takva se kompozicija “beskonachno širi” sa ciljem spajanja dva svijeta, imaginarnog i realnog (metafora univerzuma). Takvi su chilimi poznati pod nazivima: »stepenasta kola”, “na baklave”, “na makaze” itd.
Jednostavni cilimi imaju samo dva dijela, okolicu i polje. Prvi dio c6ilima, okolica, obicno je sastavljena iz tri djela. Prvi dio je cik-cak puna linija, zatim veliki c6enar u kome se nalaze slicni, skoro isti motivi koji se smjenjuju u pravilnom nizu (metafora proticanja vremena) i unutrašnji c6enar koji odvaja “ram” od centralnog dijela cuilima, polja. U ovu skupinu spadaju c6ilimi: “petak”, “su tri kola”, “bosanska šara”, “na fesove”, “kola” itd.
Kod jako složenih mustri kao što je “sumak”, postoji sedam cmenara, okolica (metafora sedam nebesa).
Centralni dio c6ilima, ploha, polje je dio na kome se nalazi sadržaj, poruka, smisao, odnosno glavna šara ili šare. Centralni dio c6ilima je najcešce sa jednom osnovnom bojom koja ima svoje simbolicko znacenje.
Kompozicija kao likovna forma izražavanja na cilimu je STATICiNA. Ta static6nost proizilazi iz sklada kompozicije. 5

Smjer kompozicije
Okolice, obrubi i cenari imaju kretanje motiva oko centralnog dijela c6ilima i oni su uglavnom okvir, zaštita centralnog dijela.
Kompozicija unutrašnjih elementa u glavnom polju, plohi u centralnom dijelu cilima, odred6uje smjer kompozicije. Taj smjer može biti, gore, dolje, lijevo i desno.
Na osnovu smjera ”citanja” kompozicije u centru, kompozicije na c6ilimu djelimo na:

orijentirane kompozicije
neorijentirane kompozicije
centralizirane kompozicije

Orijentirana kompozicija se razvija na osnovu jedne simetrijske ose, centralno postavljene koja odrediuje jedan smjer.
U skupinu cilima sa orijentiranom kompozicijom najcešce spadaju molitveni cilimi koji svojom centralnom osom odreduju pravac molitve kao što su cilimi sa motivima ”mihraba”. Kod orijentiranih kompozicija se susrecu cilimi koji odreduju pravac gore-dolje, odnosno imaju postavljen laterarni luk sa obje strane c7ilima.
Neorijentirana kompozicija je ona kompozicija na cilimima kojoj odgovaraju svi pravci. To je kompozicija koja je formirana od elemenata, odnosno motiva koji se kružno krecu po c6itavoj površini, odnosno zauzimaju citavu površinu cilima u beskonacnom ponavljanju i nemaju odreden smjer ”c7itanja”.
Centralizirane kompozicije, kompozicija centra. Kompoziciju chini centralni motiv oko koga su postavljeni ostali elementi. Kompozicija centra može biti c6etiri + jedan, što znaci da se centralni motiv nalazi u sredini c6ilima, a cetiri manja motiva se nalaze u uglovima centralnog dijela cilima. U centralne kompozicije spadaju kompozicije ”tri motiva”, a to znaci da se slic6ni motivi jedan iznad drugog nalaze u centru. Ponekad centralnu kompoziciju cine skupina od šest ili više motiva, koji su rasporedieni u odgovarajucuem vertikalnom ili horizontalnom nizu.

Dinamika kompozicije
Odnos dva osnovna dijela kompozicije c6ilima, okolice i polja, uvijek je statickan. Dinamika kompozicije na c6ilimu je vezana za motive, oblike koji grade cjelokupnu kompoziciju. Kretanje svakog detalja logicuno se uklapa u kretanje cjeline. Motivi koji su geometrijski stilizirani u jednostavnim formama, ponekad sa nazubljenim ivicama, kukicama, imaju svoju ekspresivnost, koja je naglašena jakom konturnom linijom i bojom. Njihova funkcija je odred6ivanja sadržaja osnovne poruke, osnovnog motiva, motiva u centru. Dinamika oblika je najcešce simbolic6ka po sadržaju, a ekspresivna i uravnotežena po likovnom izrazu.

Ravnoteža
Svi elementi, svi razliciti oblici, razni motivi stiliziranih životinja, drvec6a, biljke i drugi geometrijski oblici su tako rasporedeni da se uvijek nalaze u med7usobnoj ravnoteži i cjelokupnoj ravnoteži.
Pitanje ravnoteže na c7ilimu je po starom hedonistichkom shvatanju, hedonistickoj teoriji, koja ljudsku motivaciju definiše kao težnja ka zadovoljstvu i kao izbjegavanje neprijatnih osjec6aja. Težnja covjeka da uspostavi ravnotežu jedna je od najosnovnijih ljudskih potreba. Ljudsko tijelo i ljudski duh uvijek uspostavljaju ravnotežu. 6

Crtež, boja i tekstura
Osnovni izražajni likovni elementi koji cine kompoziciju chilima su crtež, boja i tekstura. Crtež je uglavnom grub, jednostavan, jasan, konturan i uokviruje odredeni oblik, ornament ili obojenu plohu. Boja se nalazi u okvirenom crtežu, ona je najciešc6e u jednom tonu, intenzivna. Stoga se može reci da je boja prostorno jasno odred6ena, ali i glavni nosilac, emiter unutrašnje energije cilima. Ovo se uglavnom odnosi na cilime koji su izradeni tehnikom klecanja, glatki cilimi. Cilimi izradeni tehnikom resanja nemaju jasno naglašene konturne linije. A obojene plohe mogu imati više nijansi, skoro da možemo govoriti o pointilistickim efektima.
Trec6i likovni elemenat je struktura koja ovisi o vrsti upotrijebljenog materijala i nachina tkanja - glatki cilimi izrad6eni tehnikom klecnanja imaju površinu koja je blago rebrasta i ona pruža moguc nost vecem govoru linije i boje, a kod upotrebe resa akcenat motiva smanjuje oštrinu konturne linije nauštrb teksture koja je dominantna kod ove tehnike izrade c6ilima.

STILOVI
Postoje razlicPiti likovni stilovi u interpretaciji motiva koji cuine kompozicije. Ti stilovi se odrediuju po «crtežu» i oni mogu biti:

geometrijski stil
stil krivih linija ili cvjetni stil

Geometrijski stil je rasprostranjen po c7itavom svijetu, a narocito u Anatoliji, Kavkazu i u centralnoj Aziji. U Bosni i Hercegovini se pojavljuje u IX vijeku i opstao je do danas. Izuzetno je pogodan za apstraktne i stilizirane figure. Zbog svoje jednostavnosti, pravih, horizontalnih i vertikalnih linija lahko je primjenjiv u tkanju.
Stil krivih linija ili cvjetni stil veže se za Perziju, razvio se krajem XV vijeka, zahvaljujuci upotrebi asimetricinih c6vorova. Ovaj stil omoguc6ava primjenu komplikovanijih crteža u kojima se cesto pojavljuju ljudski i životinjski oblici. Ovaj stil je vrlo kratko bio korišten na cilimima u Bosni i Hercegovini.
Osnovna karakteristika bosasskohercegovackih cilima je jednostavna geometrija, jednostavnog kolorita cija ekspresivnost i plasticitet ostavljaju utisak visokih umjetnickih vrijednosti. Treba napomenuti da su narodi na ovom podrucju upravo odabrali ovaj stil izražavanja i da se nisu tog stila odrekli bez obzira na razne uticaje kojima su bili izloženi u svojoj bogatoj historiji.

Simbolicka funkcija cilima
Uloga koju je imao cilim u svom nastajanju kod starih ljudskih zajednica nije imala svoju upotrebnu vrijednost koju mi danas poznajemo. Njegova vrijednost se ocitovala u njegovoj duhovnoj funkciji, odnosno stvaranju ”svetog” prostora. Cilim simbolicki predstavlja taciku tranzicije izmedu duhovnog i realnog svijeta. Uloga cilima za ”primitivnu” zajednicu koja ga je izmislila bila je potvrda ljudskih mogucjnosti i stremljenja. Chilim je prostorno ogranic6en, strukturalno kompleksan, bogat ornamentima koji su konceptualno precizno rasporedeni. C7ilim se kao takav odmah razlikuje od podloge na koju je stavljen, nepravilna, isprekidana površina, koja covjeku odred6uje uslove, ali mu ne pripada, što opravdava i objašnjava covjekovu vjekovnu žudnju za c6ilimima. Cuilim kao takav je izoliran od prostora koji ga okružuje, predstavlja mjesto skupljanja, okupljanja zajednice. Na njemu je ispric6ano porijeklo, vjerovanja i tradicija zajednice. On je dakle, sveto i magicino mjesto, koji je usto i lahko prenosivo. Konceptualno, c6ilim predstavlja božanstvo, duhovni svijet, neogranic6en, bez vremena i od realnog svijeta je odvojen, ali ostaje moguchnost jednostavnog pristupa tom svijetu. Upravo ta lahka komunikacija med6u svjetovima daje cilimu neprevazid6enu kvalitetu. Da bi se razumio chilim, treba razumjeti sve procese koji su uc6estvovali u nastanku i razvoju ornamentike. Nemoguce je izvršiti klasifikaciju duhovnog, ali se može govoriti o elementima koji c6ine odnosno tvore kompoziciju koja nam omoguchava harmoniju i duhovno zadovoljenje.

Simbolika okolice i centra
Kompozicija na chilimu podijeljena u dva dijela: na okolicu i centar. Ta kompozicija se može smatrati univerzalnom kompozicijom kao model univerzuma, kompozicija koja se sacuvala do danas. Okolica ili rub (clenar) predstavlja prelaznu fazu izmedu realnog i imaginarnog svijeta. Ovo shvatanje se namece ponavljanjem istih motiva u okolici odnosno rubu koje simbolizira proticanje vremena. Najrasprostranjenija metafora proticanja vremena je upravo beskrajno ponavljanje istih motiva. Zatim smjenjivanjem svijetlih i tamnih boja na motivima koji simboliziraju smjenu dana i noci. Rub cilima, odnosno njegova okolica (cenar) se odnosi na vrijeme i u kontrastu je sa unutrašnjim dijelom chilima, bezvremenskim dijelom koji simbolizira najviši stepen duhovnosti. Odnos ruba i centra cilima je odnos konacnog sa beskonac6nim, vremenskog sa duhovnim. Smjer kretanja motiva u kompoziciji na rubu, okolici cilima takoder ukazuje na prelazni nivo izmed7u svjetova. Akcenti u centralnoj kompoziciji koji su okrenuti ka vani, vanjskom stvarnom prostoru imaju za cilj da zadrže sve zle sile i duhove. Akcenti kompozicije u rubu odnosno okolici cilima koji su smjerom okrenuti prema unutrašnjosti c6ilima služe za zadržavanje energetske vitalne sile koja se nalazi unutar c6ilima. Kompozicija unutrašnjosti cilima je metafora božanske snage i vezana je za koncept centra.
Simbolic6ki centar cilima predstavlja sveto mjesto, centar univerzuma, cist prostor, mjesto gdje se mi susrechemo sa svojim Gospodarom, mjesto gdje smo zašticeni, mjesto gdje smo odvojeni od opasnog i strašnog svijeta. Centar cilima je metafora nade i spasa.

KULTURNE TRADICIJE
Tri su osnovne kulturne tradicije koje su doprinijele formiranju simbolicukog jezika na c6ilimima. Preklapale su se i crpile jedna iz druge odredena znac7enja, mijenjale i dodavale znacuenja istim graficukim elementima, zaplic1uci se u jednu petlju znakova i znacenja koja se nisu mogla jednostavno razriješiti. Te kulturne tradicije su:
šamanizam,
budizam,
islam

Šamanizam je kulturna tradicija koja se veže za prve ljudske zajednice u kojoj su duhovi prirode, demoni, vatra, zemljotresi, bolest i smrt kontrolirani od strane šamana, osobe koja ima paranormalne sposobnosti. Mistic6ni, magicini, religijski sistem koji umanjuje osjec6aj inferiornosti u odnosu na sile prirode.
Od šamanizma dolazi shvacanje svijeta kroz AXIS MUNDI koji povezuje tri nivoa postojanja. Najniži je svijet mrtvih, srednji je ljudska dimenzija i najviši je raj, božanske bašte. Kroz ove nivoe duhovi, duše i šamani mogu da putuju gore ili dolje. Ovo shvac6anje svijeta je zajednic6ko mnogim kulturnim tradicijama i manifestuje se preko kozmic6kog drveta ili drveta plodnosti ili svete planine. Ti elementi se c1esto pojavljuju na c6ilimima.
Prikazivanje životinja je cesto u šamanizmu, životinje sastavljene od više životinja, životinje u borbi i ptice kao najomiljeniji i najprisutniji motiv, jer ptice prenose duše po kozmic6kim nivoima.
Shvacuanje prostora koji se organizuje u c6etiri simbolic6ka pravca (istok, zapad, sjever i jug) manifestuje se centrom (zemljom), odnosno krugom, kvadratom ili nekim drugim višekutnim tijelom oko koga se nalaze motivi simetric6no orijentirani, simbolizirajucii pravce. Ova kompozicija je najprisutnija na c6ilimima.

Budizam je kulturna, religijska tradicija porijeklom iz Indije koja se pocuetkom naše ere preselila u centralnu Aziju. Suprotnost izmeduu duhovnog i zemaljskog svijeta je manifestovana oko lika Bude. Penjanje na stadij koji je superiorniji od ljudskog su osnovni aspekti budisticke doktrine, potraga za "nirvanom" nebeski aspekt stvarnosti koji se suprotstavlja zemaljskom aspektu stvarnosti "samarsi". Simbolicika manifestacija ovog koncepta je cvijet "lotosa", cvijeta koji izrasta u zagad6enoj vodi i cvijeta iznad nje. Cvijet lotosa simbolizira moralnu cuistocdu i duhovnu uzvišenost. Zatvoreni pupoljak predstavlja jaje svijeta c6ije pucanje odgovara otvaranju cvijeta. Njegovih osam latica predstavlja osam staza budistic6kog puta, ali i osam pravaca u prostoru koji su povezani sa kozmickom harmonijom. Cvijet lotosa, koji je kasnije stiliziran u geometrijsko tijelo, osmougaonik ili zvijezdu sa osam krakova koja je najznaciajniji element na c6ilimima gotovo u svim kulturama i tradicijama i chesto se i danas pojavljuje naravno bez svijesti o njegovom izvornom simbolickom znac6enju. Pored lotosa pojavljuju se i drugi cvjetni motivi, te izmišljene i postojece životinje poput zmajeva i feniksa. U budisticku ikonografiju spada i "traka od oblaka" koja simbolizira nebesko, beskonacno i harmonicno kretanje. Ovaj motiv se najcešce upotrebljava u okolici ili rubu cilima i takodher je jedan od najprisutnijih motiva na cilimima u svim kulturnim zajednicama.

Islam se pojavljuje na podruchju centralne Azije. Budisti su masovno prelazili na islam a samim time i odredena budistic7ka ikonografija je ostala u primjeni kod islamske ornamentike. U osnovi islamske misli nalazi se koncept nedefiniranosti božanstva. Ne postoji opis niti definicija Boga. Allah ima Neogranicenu Moce i Beskrajnu Milost. On je dakle svugdje prisutan istovremeno. To je aspekt beskonacnosti koji je osnovni aspekt islamske misli. Zbog toga svako mjesto, a samim time i svaki c6ilim može postati sjedište Božje manifestacije, tacka povezivanja vjernika i Allaha. Motivi životinja, biljaka i cvijecha nisu napravljeni realno. Iskljucuuje se prikazivanje chovjekovog lika što bi moglo da dovede do idolopoklonstva što je u suprotnosti sa islamskim estetskim i filozofsko-religijskim pravilima i vjerovanjem. Nalazeci se na cilimu vjernik je okružen simbolima koji predstavljaju jedno uzvišeno duhovno stanje i stimuliran je da ga dosegne ulazec6i u harmoniju sa univerzumom. Cilim je prozor, vrata otvorena prema superiornoj stvarnosti. Islamska umjetnost je stvorila novu kompoziciju od elemenata u nizu koji se nadovezuju jedan na drugi, kojima se ne može odrediti poc6etak i kraj. To su arabeske, koje mogu biti geometrijske i cvjetne. Karakteristika arabeski je kontinuitet i ponavljanje elemenata, sa dvojakim znac6enjem. Prvo znacuenje se odnosi na simboliziranje beskonacjnosti, univerzuma, drugo znac6enje je popunjavanje prostora da bi se izbjegla moguc6nost pogrešnog cuitanja odred6enih motiva. Treba napomenuti da je umjetnost na c7ilimima i njegova simbolika upravo pod islamskim uc6enjem doživjela najvec6u primjenu i ekspanziju. Otuda se ciitanje simbolike na c6ilimima najviše veže za islamsko ucienje. 7

UTICAJ PROŠLOSTI NA INDENTIFIKACIJU OBLIKA
U arhetipskim naslagama geo-metrijskih simbola odražava se prvobitna harmonija u kojoj zajedno egzistiraju protivrjec6nosti ljudske prirode: dobro i zlo, muško i žensko, ”jin i jang”, svjesno i nesvjesno. U posljednje vrijeme pos-toji mišljenje o blagotvornom djelovanju takve simbolike na ljudski duh. Ta mišljenja zasnivaju se na shvatanju da arhetipske slike postoje u svakom pojedincu kao naslijedena mogucnost covjekovog simbolickog predstavljanja i doživljavanja najdubljih istina o životu. 8 Smjelo se može zakljuciti da je naše likovno iskustvo zajednic6ko, genetski odredheno, otuda se može objasniti tako lahka komunikacija sa umjetnošcu na cilimu i vrlo lahka indentifikacija sa oblicima koji se tu nalaze bez potrebe za spoznajom o sadržaju.
Mnogi fenomeni vizuelne spoznaje mogu se metodološki svrstati u pet osnovnih kategorijalnih veza, i to u slijedecem redoslijedu: vidim shvatam namjenjujem - cinim - oznachavam. U tom poretku i smislu stvoreno je ogromno najopštije ljudsko iskustvo u vizuelnoj spoznaji, uocavanjem odnosa izmed6u materije i forme u zakonima prirode.9
Ovaj iskonski kreativni proces takoder doprinosi procesu identifikacije oblika, kao našem zajednic7kom genetskom nalijed6u.10

Umjetnic7ki pravci
Podjele u umjetnosti koje se c6esto prave da olakšaju historijsku sistematic6nost nisu uvijek opravdane, dapac1e, novi umjetnicki pravci preispituju stare i smjenjuju se kroz vjec6ita pitanja o prednostima jednih u odnosu na druge. Jednostavna geometrijska ornamentika koja je evidentna u umjetnosti na chilimu je izvršila uticaj na odred6ene umjetnicike pravce sa poc6etka XX stoljecta: plasticizam, neoplasticizam, umjetnost Bauhausa. Ovdje govorimo o c6isto likovnom uticaju na avangardnu umjetnost s pocetka XX stoljec6a. Taj uticaj je evidentan i do danas. On se može pratiti i u savremenom dizajnu.

Ideja lijepog u umjetnosti na cilimu
Estetske vizije vezane za umjetnost na c1ilimu treba tražiti u dva estetska principa.
Prvi princip se temelji na evropsko-zapadnjackoj filozofiji koja ljudsko djelovanje unutar umjetnicikog izraza traži u stvaranju ”nove stvarnosti”, negirajuc6i postojecuu realnost i težeci da je zamijeni drugom, ”boljom realnošc6u”.
Ovaj princip se zadovoljava u umjetnost na chilimu, jer c6ilim pruža ”Bolji svijet”.
Drugi princip esteske ideje je istocdnjacko, orijentalno-islamski princip koji ”ne poric6e” stvarnost nego je afirmiše po njenim izražavanjima ljepote i harmonije i coovjeka unutar te ljepote koju je za njega stvorio ”Stvoritelj”11

Orijentalno, istoc6njacnko, islamski esteski pristup je karakteristican po ignorisanju vremena. Osjec6aj protoka vremena je statican, izvanhistorijska kategorija. Vrijeme nema dinamic6ki i usponski karakter, nego static6ki i ravninski, ne krec6e se po vertikali, nego po horizontali. Ono nema socijalno-historijske sadržaje nego pripada beskrajnom ponavljanju, bez poc6etka i kraja. 12
Upravo u ovom shvatanju i primjeni estetskih principa na horizontalni tok misli, bez vremenske odrednice, mi dobijamo odgovor na višestoljetnu opstojnost šare, umjetnic6kog izraza u umjetnosti na c6ilimu. Vertikalno ”c6itanje” sadržaja je intimno i ono pripada cuovjeku i njegovom odnosu spram njegovog Gospodara. 13
Zato je umjetnost na c6ilimu umjetnost u vremenu.
Neosporan je uticaj koji je ova umjetnost imala do sada i bez sumnje imac6e i u buduc6nosti na ukupan razvoj umjetnosti. Razumijevanje c6ilima kao umjetnic6kog djela je razumijevanje civilizacijskog kulturnog koda koji je duboko utkan u svaku nit cuilima.

Bilješke:

1 c ilim - a, kilim (perz.) prostirac izatkan od vune na stanu, u granicama Bosne i Hercegovine najrasprostranjeniji naziv je ciilim, izuzev u sjeverozapadnoj Bosni u kojoj se umjesto njega javlja samo naziv kilim, a odnosi se na c6ilime istkane na horizontalnom stanu - ”maloj tari”
Škaljicu, Abdulah: Turcizmi u narodnom govoru i narodnoj književnosti Bosne i Hercegovine, Bilten instituta za prouc6avanje folklora u Sarajevu, knj.I, Sarajevo, 1957; str.168
2 Arnhajm, Rudolf: Umetnost i vizuelno opažanje, Umetnicika akademija u Beogradu, Beograd 1971; str. 7
3 Babic6, Ljubo: Boja i sklad, Zagreb 1943; str.12
4 c6enar - a, m. (pers) kraj, rub, okolica. U cilimarstvu Bosne i Hercegovine pod nazivom ”c6enar” podrazumijeva se ornamentalna kompozicija izvedena na krajevima, sve c6etiri strane cuilima. U Hercegovini, ”c6enar” je cuilim manjih dimenzija, izraden tehnikom klecuanja, koji služi za ukrašavanje zidova iznad kreveta i sec6ija, za zastiranje poda ispod kreveta i dr.
Škaljici, Abdulah: Turcizmi u narodnom govoru i narodnoj književnosti Bosne i Hercegovine, Bilten instituta za prouc6avanje folklora u Sarajevu, knj.II, Sarajevo 1957; str.162
5 Grupa autora; Opcpa povjest umjetnosti, Mozaik knjiga, Zagreb, 2001; str.431
Owen Jones, enciklopedijsko djelo «Gramatika ornamenata» iz 1846. godine. Prema Jonesu, odredeni geometrijski zakoni mogu se uoc7iti u prirodnom svijetu.
6 Arnhajm, Rudolf: Umetnost i vizuelno opažanje, Umetnicdka akademija u Beogradu, Beograd 1971; str. 31
7 John Eskenazi, Ulmerto Allemadi: Il tappeto orientale, Italy, 1996; str. 96
8 Grupa autora, Pirotski c6ilim, Katalog povodom izložbe Pirotskog ciilima u Muzeju primenjene umjetnosti u Beogradu 1996. str. 28.
9Bogdanovic6, Kosta: Deset osnovnih paleo-tehnickih principa u oblikovanju i graduenju, Centar za vizuelnu kulturu ”Ogledalo”, Kraljevo 2001; str.123
10 Carl. G. Jung: C7ovjek i njegovi simboli, Mladinska knjiga, Ljubljana, 1974; str. 33
11 dr. Sulejman Grozdanic: Uvod u arapsko-islamsku estetiku, kopija, str. 58;
12 dr. Sulejman Grozdanicz: Uvod u arapsko-islamsku estetiku, kopija, str. 59
Zanimljivo je u vezi shvatanjem vremena da arapski jezik, kao i hebrejski, nema, ustvari, glagolskih oblika za vremena, ponajmanje za sadašnje vrijeme, nego se više radi o modalitetima koji izražavaju ono što je bilo u smislu fakticiteta i perfektivnosti i ono što bi moglo biti u smislu potencionalnosti i intencionalnosti, pa na taj nacin ne izražavaju egzistenciju u vremenu, nego u modalitetu.

Tekst u integralnom obliku i bilješkama možete pročitati u štampanom izdanju ”Odjeka”