Proljeće - ljeto 2006

  JEZIK MEDIJA U MULTIKULTURALNOJ KOMUNIKACIJI
  Muhamed Nuhić
 
 

Učenjaci koji istražuju nastanak i opstanak država/nacija, slažu se (uz neke izuzetke) da je štampa u tome odigrala značajnu ulogu. Ona je istoimenim ili srodnim narodima, odnosno narodima srodnih jezika omogućila da se prepoznaju kao jedan narod, odnosno njihovim srodnim jezicima (ili govorima) da se oforme kao jedan, zajednički , nacionalni jezik. Maršal Mekluan u vezi s tim kaže: “Lako je moguće da su štampa i nacionalizam aksiološki ili koordinatni naprosto otud što jedan narod  pomoću štampe prvi put vidi sebe samog. Narodni govor, pojavljući se u veoma vizuelno definisanom izdanju, pruža naziraj društvenog jedinstva koje postoji naporedo sa granicama narodnog jezika. A više je ljudi doživelo ovo vizuelno jedinstvo svog maternjeg jezika putem novina no kroz knjigu” (Gutenbergova galaksija). Novine, knjige i druge publikacije, štampane na jednom od srodnih jezika (dominantnom, najrasprostranjenijem) i šireći se iz jednog centra (iz centra najbrojnijeg naroda) cijelim prostorom srodnih jezika, uticali su na približavanje govora i jedinstvo jezika. To su najprije prihvatali intelektualci, zatim poslovni ljudi, državna administracija i, na kraju, običan puk. Tvorcima država/nacija nije, onda, bilo  teško da proglašavaju tzv. službene jezike i tako provincijske govore “gurnu” na marginu javne komunikacije, odnosno u – folklor. Tako je pojavom štampe i tipografije narodni jezik postao masovni medij. Radio i televizija, odnosno, elektronski mediji aktualizirali su problem simbolizacije poruka i uticaja te simbolizacije na identitete, učinivši ga veoma složenim. Osnovno je pitanje: da li se savremeni čovjek u simbiolistici masovnih medija prepoznaje u svom ljudskom totalitetu ili se u njoj gubi?
“Naziraj društvenog jedinstva koje postoji uporedo sa  granicama narodnog jezika” kod Srba  je “proizvela štampa poslije jezičke reforme Vuka Stefanovića Karadžića, kod Hrvata Ilirski pokret na čelu sa Ljudevitom Gajom.
2
Bosna i Hercegovina nije se nikad oformila kao država/ nacija. Uzrok tome je i štampa. Naime, ona se u BiH pojavila veoma kasno (1866.). Ali, novine u BiH dolaze mnogo ranije - iz Srbije i Hrvatske. One, uz ostalo, propagiraju i nacionalne ideje i političke aspiracije  nacionalnih pokreta na Bosnu i Hercegovinu. Bosanskim Srbima i bosanskim Hrvatima one pokazuju da su dio hrvatskog, odnosno srpskog naroda u cjelini, da je njihov jezik hrvatski, odnosno srpski, da su zemlje u kojima žive hrvatske, odnosno srpske “granice narodnog jezika” i sl. Trećem narodu - Muslimanima ostaje da se opredjeljuje između jednih i drugih, odnosno da se zatvara u “sebe”, da traga za svojim identitetom, između ostalog, i u jeziku... Prema tome, dok se u Evropi učvršćuju države/nacije, uz pomoć štampe i jezika, u Bosni i Hercegovini štampa razgrađuje duhovno biće zemlje i, preko toga, u “korijenu” uništava mogućnost  uspostavljanja i izgradnje države/nacije. Jezik štampe, bez obzira što ga različito imenuju, isti je ili zajednički; on ipak ostvaruje multikulturalnu komunikaciju, ali u naglašenoj težnji za dominacijom jednih nad drugim, odnosno oba nad trećim. Pojava bosanske štampe nije mogla na to bitno uticati.
Zadatak ovog rada nije da elaborira kulturne, sociološke i političko-pravne aspekte tog procesa, mada će se baviti odrazom tih procesa na savremene medije i komunikacije.
JEZIK I KOMUNIKACIJA
Za ovu temu čini se važnim konsultovati Ernesta Cassirera, koji  u svom djelu “Ogled o čovjeku” razmišlja  i o jeziku, naravno, ne o nekom konkretnom, već o jeziku kao o ontološkoj pojavi. Tako, on kaže: ”I čim nije samo u jednom fizičkom svijetu, čovjek živi u svijetu simbola. Jezik, mit, umjetnost i religija sastavni su dijelovi tog svijeta. To su raznolike niti u kojima je spletena mreža simbola, zamršeno tkanje čovjekova iskustva (Cassirer, 42.). I dalje, “i sama mitologija nije puka sirova masa praznovjerja ili grubih zabluda. I nije nipošto kaotična, jer u njoj postoji sustavni ili pojmovni red”... ”Jer uporedo s pojmovnim postoji i emocionalni jezik, usporedo s logičkim ili znanstvenim jezikom  postoji jezik poetske imaginacije. Prvotno, jezik ne izražava misli i ideje nego sustav i afekte” (isto, 43).
Jezik je najsloženije i najkompleksnije sredstvo pomoću kojeg ljudi jedne zajednice komuniciraju međuobno, sa ljudima drugih zajednica, sa svojom poviješću i budućnošću; kao sredstvo materijalizacije misli i transparencije stvaralačke prakse; on je nosilac  kulture – i sam je kultura. On, dakle, implicira fenomen kulture  i to kako u njenom znanstvenom tako i u prakseološkom smislu i tako je bitan činilac identiteta čovjeka i ljudi – on je manifestacija tog identiteta. Upravo u vezi s tim postavlja se pitanje funkcije (funkcija) jezika.
“Medij je poruka”, kaže M. Mekluan. To se može (i mora) reći i za jezik kao medij. I on je poruka – i kao lingvistički fenomen ali i kao konkretni jezik. Čak i kad se u komunikaciji zanemari značenje riječi, tj. njegova semantika i semiotika on kazuje; čovjek se njime iskazuje, prepoznaje drugog i stvara svijest o sebi i o tom drugom. A to je uslov za komunikaciju.
Ostavimo li na čas ove opće poglede, pozabavićemo se upravo konkretnim jezikom – jezicima i to u njihovoj funkciji izražavanja identiteta i manifestovanja kultura. Ta pitanja su stoljećima aktualna, a naročito s obzirom  na ogromne mogućnosti interkulturalne komunikacije. To je područje koje “proizvodi” pitanja i probleme, bilo da se razmatra sa naučno-lingvističkog, bilo sa komunikološko-prakseološkog stajališta... Dr. Ferid Muhić u vezi s tim kaže:
“S jezikom,  sa rečenicom, sa riječima i načinom njihovog organizovanja ide i sve ostalo što je za jednu kulturu bitno: od skrivene, suptilne radijacije mentalne strukture do vrijednosnog sistema, istorije i ciljeva. Čuti nečiji govor znači imati sluh za čitavo biće jedne kulture. Imajući u vidu da je granica kulture zapravo granica prostiranja njenog jezika, nije teško uvidjeti da je kultura zapravo omeđena drugim kulturama”...
(Jezik i međunarodno
komuniciranje – 110).

Ovo da je “granica kulture zapravo granica prostiranja njenog jezika”, akcentuje značaj našeg istraživanja. U savremenom svijetu teško je omeđiti  kulture, a to znači i prostiranje jezika. U mjeri u kojoj je to tačno, problem se komplikuje. Mediji su “proizveli” jednu situaciju u kojoj je interferencija jezika, tj. njihovog prostiranja izazvala i interferenciju kultura, granice između njih učinila “mekanim”, poroznim. To bi moglo da raduje. Ali, tu je tzv. kulturni (socijalni) darvinizam. Masovni mediji “proizvode” tzv. dominantne ili dominirajuće jezike. Činjenica da je dominacija jezika ujedno i dominacija kultura koje taj jezik prezentuje izaziva zabrinutost onih kojima se taj jezik nameće. Zato, Boris Grebnar  opravdano upozorava:
“Komunikacija sa novim opštilima nije više samo lokalna i samo nacionalna, nego je sve više i više svjetski proces. U tom prostoru vodi se borba za supremaciju jednog jezika, a raznolikost jezika u svetu je, naravno, neka smetnja. Ta smetnja se ne može jednostavno ukloniti. Svi živi jezici se bore za svoja prava, pa tako čak i mali narodi i mali jezici, kad ulaze u radio, televiziju, film, telefon, telematuiku, i tako dalje, učvršćuju svoju materijalnu egzistenciju, a time i svoj životni položaj. Niko neće da iščezne”...
(Jezik i međunarodno
komuniciranje – 35).

Tekst u integralnom obliku i bilješkama možete pročitati u štampanom izdanju ”Odjeka”