Jesen/Zima 2012

  REVIZIJA ZAROBLJAVANJA SEKSUALNOSTI
  William Naphy: Born To Be Gay, Historija homoseksualnosti
 Merima Omeragić
 
 

Paradoksalno, novi pogled na institucionalizovanje seksualnosti u historiji kakav predočava William Naphy u svojoj studiji Born To Be Gay (2012) je oblik decentralizacije i narušavanja moći prvenstveno heteroseks(ual)izma kojim se krivo/tvori linearni tok povijesnog narativa. S druge strane naizgled ‘oslobođena’ seksualnost se ne prikazuje kao zapadni fenomen, kakvo je stereotipizirano gledište danas, kojim se štite kontrazapadno orijentisani, naprotiv, autor potvrđuje ideju pluralizma seksualnih identiteta zahvatanjem srži kulturnih i religijskih konstrukta u vremenima i civilizacijama prije nas/ih. Ahistoriziranje zvanične cenzurirane historije uzdiže pitanja homoseksualnih identiteta na nivo subkulture. Homoseksualnost nije historija zapadne civilizacije, dio je ljudskih aktivnosti širom svijeta u različitim vremenskim periodima. Diskurzom pozapadnjavanja fenomena seksualnosti, historija rasprava se svodi okršaj između božijih riječi, tačnije, onih koji govore u ime Boga i sodomista, kako dokazuje sam Naphy. Time se vrši prinuda nad raznovrsnošću kultura i historijsko zasijecanje vremena prije pojave monoteizama (jednog zakona), što rezultira marginaliziranjem i sotoniziranjem dotada legitimnog istospolnog seksualnog ponašanja kao jedne od brojnih varijanti. Dominantna heteroseksualnost se definiše i uspostavlja svoje granice uz pomoć ‘kontaminiranog drugog’ (Fas, 2003: 14). Osnaživanjem politika i ideologija monoteizama prozapadni evropski uticaji putem sveopćeg koloniziranja čitavog svijeta rasprostranjuju nove moralne „buržoaske i viktorijanske vrijednosti“ po kojima je homo/seksualnost omražena i kriminalizirana. Jak uticaj kolonizirajućih aspekata zapada na drugi i treći svijet ostvaren je kontrolom putem normi i pravila esencijalističkog poimanja spolnosti i rodnosti putem kojih se negira neprisilni, slobodni identitet uspostavljen harmonijom mitologije, kulture i svakodnevnog života. Normativnost heteroseksualnosti ili prisilna heteroseksualnost, da upotrijebim termin Adrienne Rich, obilježena je isključivanjem i selektiranjem, manipulacijom procesa konstruktivizma. William Naphy polazi od opreke između esencijalističkog poimanja „pojava“ raznovrsnih seksualnosti i konstrukcionističkog pristupa koji podrazumijeva kulturnu i društvenu kategorizaciju te etiketiranje pojedinca određeno njegovim ponašanjem. Identifikacija i kategorizacija seksualnog ponašanja objašnjena je praksom koja je u kontinuumu (kako pojednica tako i društveno) i ponajmanje zavisi od vaspitanja, slobode izbora ili religijskog ucjenjivanja. Subverzivnim korištenjem metoda konstruisanja Naphy je destabilizovao diskurz heteroseksualnosti i izazvao rušilački povratak isključenog (Butler, 2001: 27). Operirajući brojnim informacijama i podacima epistemologije uopće Historija homoseksualnosti u cjelokupnom svom značenju preko radikalnog fokusa ozvaničena je kao važan, pa i naporedni tok povijesnih događanja koji su od slobode seksualnosti doveli do ropstva pa do ponovnog pokušaja oslobađanja i političke vidljivosti na sceni kulturnih dešavanja današnjice. Davanjem prednosti rodovima i rodnostima u odnosu na spolnost u predmonoteističkim kulturama (prije Mojsija) mnogobožačkog i mitološkog karaktera istospolni odnosi su bili stvar bogova koje su ljudi oponašali, stoga Naphy zaključuje: obožavanje bogova je prikazivalo ambivalnetnu sliku – a u praksi, biseksualnost je bila teološka norma (Naphy, 2012: 15). Sloboda koju su uživali/e pojedinci/ke promovirala je seks kao/i zbog užitak/a te su zbog toga homoseksualni odnosi bili društveno i kulturno prihvaćeni. Radikalan zaokret ka zarobljavanju seksualnosti odvija se pojavom judeokršćanskih ideologija. Od judaizma kao prve zvanične monoteističke religije (Mojsijevog ili Levitskog zakonika) seks je vezan isključivo za prokreaciju i sekundarno za brak, a razloge tome nalazimo u političkom ojačavanju i nacionalnom oformljivanju grupe o čemu svjedoči prelazak u obećanu zemlju. Judaizam nije naglašavao zabranu homoseksualnosti, ali je naglašavao prokreativnost i korisnost penetracije. Uporedo s jačanjem judaističkog morala, na Dalekom istoku kineska, japanska i indijske kulture pridaju važnost seksu kao užitku, o čemu svjedoče i književni tekstovi, između ostalih ponajviše Krittivasa Ramayane, Kama Sutra i Shi Jing koji veličaju istospolne odnose i ljubav. Sudeći po svemu specifičan afrički kontinent je poznat po praksi ‘žensko-ženskih’ brakova i nekom obliku transvestitizma koje je omogućavalo igranje različitih društvenih uloga u svrhu dobrobiti zajednice. U kulturama kakve su bile grčka i rimska , za koje se smatra da su preteče, utemeljitelji zapadne civilizacije, institucionalizirali (kroz brak) su se istospolni odnosi. Kod Rimljana su bili prihvaćeni odnosi pederastije (danas kriminalizirani kao pedofilija) izuzev u slučajevima penetracije nad rimskim građaninom , također su bili legalni odnosi sa robovima/ropkinjama kao i prostitucija. Širenjem judeokršćanstva i ojačavanjem stoicizma stvarano je društvo manje spremno na toleranciju spram seksualnih sloboda (Naphy, 2012: 69). Iako su tranzitivni procesi prema ‘porodičnom životu’ i shodnom mu moralu bili (i danas su) usko povezani sa politikama monoteizama, otpor je bio evidentan. Gušenjem duge historijske tradicije istospolnih brakova, poligamnih brakova paganske ideje o seksu i tijelu su radikalno preformulisane i uobličene preko kršćanske misli sve do danas. Uprkos prvim slučajevima progona i smrtne kazne zbog cinaedusa i homoseksualizma (Teodosije Veliki, 379-395.g.n.e.) slobodna seksualnost je kulturno figurirala preko filozofije i književnosti koje su zadržale stav o rafiniranosti i civiliziranosti homoseksualnosti te iznijele stav o nužnosti heteroseksualnosti zbog produženja vrste. Model muškarca označenog terminom cinaedus podrazumijevao je stereotipe koji su mogli biti i dio jake subkulture, prema Naphyu, koja je nastavljala svoje postojanje. Argumentima o paganskim običajima istospolnih odnosa pridruživani su i novi kojima je ‘gej’ ponašanje ustanovljavano kao devijantno, dok se seksualnost modifikovala ka ‘normalnom’ a ne prema ‘prirodnom’. Najveće slobode u seksualnosti su svakako imali na Dalekom istoku gdje je razumijevanje spolnosti i rodnosti, tek koncem dvadestog vijeka razvilo u sklopu zapadnjačkih teorija, doseglo vrh preko tri vrste veda (žudnje): muške, ženske i srednje (pandan terminu biseksualnosti). Na kraju džainisti su se borili sa biološkim spolom, rodnim ulogama, seksualnim ponašanjem i orijentacijom, jer su vidjeli da se sve to prepliće oko njih (Naphy, 2012: 85). Istočne kulture su podržavale homoseksulnost, ponekad tražeći joj psihološke uzroke, a uglavnom afirmisale su je preko ideje ljubavi, prijateljstva i zadovoljstva oprečnim braku na koji je gledano kao na ugovor radi potomstva. U srednjem vijeku obilježenom evropskim ‘moralnim preporodom’ ukazivano je na najveće zlo – herezu i seksualne grijehe te poliseksualnost kao na prijestupe koje treba iskorijeniti jer su ostaci paganstva i kao takvi narušavaju i dovode do propasti zajednice. U božijoj kazni, a u pitanju su bile bolesti, kršćanstvo je nastojalo prepoznati uzroke i spriječiti ih kako bi se izbjegao daljnji božiji gnjev. Pored progona Jevreja u evropskim metodama uvriježio se stav i o drugim krivcima, sodomistima koji su praktikovali neprokreativan seks koji je po paradoksu i ugledu na judaizam osuđivan. William Naphy, obznanjujući srednjovjekovna shvatanja o seksualnosti, oštro osuđuje takva poimanja dajući nagovještaj da će upravo iz takvih i tih praksi proizaći zarobljena i osuđena seksualnost. Detaljnije istraživanje afričkih i azijskih performativa kad je u pitanju rodnost i spolnost, pa i osnivanje novog monoteizma, islama, Naphyju služi za uspostavljanje jasne razlike u odnosima spram seksualnosti u Evropi i ostatku svijeta. Naizgled fleksibilni islam sa Prorokovim moralima i novom svetom knjigom o ponašanju tvorio je novi pogled na seksualnost i istospolne aktivnosti koje su općenito viđene kao loše i neprimjerene te su mogle biti okajane ,ali i kažnjene smrću. Homoseksualna praksa, uprkos težnjama islama, očuvana je u arapskim kulturama putem književnosti. Veličanje mukhannathun pjesnika ili feminiziranih muškarca koji su stupali u istospolne odnose bilo je na udaru ne zbog morala već što je njihovo prisustvo u obje jasno razgraničene sfere kako muškoj, tako i ženskoj sferi narušavalo patrijarhalni poredak pre/vlasti nad ženama te je od njih načinilo ozbiljnu figuru neprijatelja. Klasična orijentalna književnost je poznavala više žanrova homoerotske poezije te je u kontekstu poetika sufizama stvaran nov odnos prema homoseksualnosti koja nije bila tabu, bila je vidljiva i tolerisana. Kultura je bila prihvaćena jer načelno nije odudarala od islamske misli koja priznaje privlačnost između muškaraca kao normalnu, s tim da zabranjuje bilo kakvu aktivnost ili rezultat djelovanja. Na afričkom kontinetu uz uticaj islama nastavljene su prakse transrodnosti i transpolnosti i uz pluralnost ovakvih konstrukcija homoseksualne aktivnosti su bile omogućene. Politeizam prisutan u Aziji, posebno u hinduizmu, ne samo da je podrazumijevao oponašanje božijih aktivnosti već je na scenu uveo i homoseksualnu prokreativnost te krajnje fleksibilan pogled na rod i poliseksualnost. Raspadom zapadne (rimske) crkve u 16. vijeku međuljudski i seksualni odnosi su potpali pod veću kontolu kršćanskih moralista. Ventil zarobljenoj seksualnosti je bila književnost u kojoj se po prvi put pominju lezbijski odnosi, čija pojava je duboko ignorisana, ismijavana i kažnjavana. Podjelom na tri spola: ženski, muški i muški sodomiti (hermafroditi, biološki ženski, feminizirani muškarci) lezbijstvo je ignorisano tim više jer je bilo prijetnja muškom dominirajućem društvu te uspješno neutralizovano kao aktivnost koja je zabavljala i uzbuđivala taj isti muški svijet (Naphy, 2012: 182). Izvan Evrope do 1800. godine razvijani su ambigvitetni stavovi o homoseksualnosti. Diskurzom kolonizacije razlike između ‘civiliziranih Evropljana’ i ‘primitivnih afričkih barbara’ dovode do ideje o civiliziranoj heteroseksualnosti i naturaliziranoj homoseksualnosti koja je tobože prezrena drugost, a u suštini je riječ o stavu koji je opasna mješavina ideja o rasi, društvu, politici i vlasti (Naphy, 2012: 186). Paradigmatski primjeri opstanka transrodnosti u Africi, uprkos evropskim napadima s jedne i procesom islamizacije s druge strane, svakako su postojanje jedinstvenih transrodnih ženskih ratnica Amazonki i haremi muških evnuha koji su funkcionisali kao kraljevske supruge. Kolonijalistička praksa traženja krivca u drugima postala je prisutna u cijelom svijetu. Tom politikom ne samo da su Afrikanci optuživali islam za homoseksualnost, dodirom sa islamom indijski podkontinet je ušao u konflikte sa vlastitom tradicijom. U Kini i Japanu su nastavljene istospolne aktivnosti kojima se veličao seks radi užitka. Pokoljem i progonom kršćanskih misionara iz Japana homoseksualnost se nastavljala njegovati u kulturi kroz šudo. U početku riječ šudo je označavala ljubavne afere među svećenicima putem kojih je uključivana zakletva na vječitu odanost bez obzira na razlike, prepreke društva i kulture. Vremenom šudo se razvio u filozofski i praktičan sistem za regulisanje istospolnih veza u japanskom društvu (Naphy, 2012: 211). Uživanje u književnosti koja veliča homoseksualnu ljubav bilo je javno, što je japanskog pisca Iharea Saikaku promovisalo u jednog od najvećih pjesnika tog doba. Rod se pokazao kao fluidna ideja koja je funkicionisala sve do nasilnog prisvajanja zapadnih vrijednosti kada se situacija na Istoku radikalno mijenja. Otkrivanje Novog svijeta natjeralo je kolonizatore da ‘civiliziraju’ domorodce i šire svoj moral koji nije bio u skladu sa zatečenom situacijom. Ameriđanski berdači ili bardači bili su oznaka za postojanje trećeg roda koji je bio usmjeren na homo- i biseksualnost, podrazumijevao je i transvestitizam, ali i ubjeđenje o posjedovanju moći ili blagoslova. Jake religijske strukture prenijete iz Evrope izvršile su brutalnu i genocidnu osvetu nad stanovništvom. Za razliku od Asteka koji su njegovali ambivalnetan stav prema istospolnim odnosima, plemena Maja su imala dva konstrukta homoseksualnosti: od klevete da neprijatelj preuzima ulogu žene do istospolnih činova koji su bazirani na dobi (stariji muškarac sa adolescentnim mladićem). Srednjovjekovna evropska misao je bila usmjerena na tijelo te se preko pitanja seksa i seksualnosti konflikt sa različitim kulturama odvijao u atmosferi religijske mržnje i ratobornosti. Globalizacija kršćanskih moralnih vrijednosti se nastavila i u 18. vijeku na koloniziranim prostorima koji su prethodno praktikovali istospolne odnose. Viktorijanski moral, ili bolje rečeno licemjerje odobravali su ‘govor’ o homoseksualnosti, ali fizičku ljubav su kažnjavali. Godine 1848. psiholog Karoly Maria Benkert je prvi uveo termin homoseksualnost pod kojim je podrazumijevao dodatak normalnom seksualnom nagonu. U tom periodu otvoren je niz rasprava o naslijeđu i psihičkim uzrocima istospolne seksualne orijentacije što je u kombinaciji sa eugenikom i nacizmom 1930. imalo katastrofalne posljedice . Naporedo sa određenjem homoseksualnosti kao bolesti razvijale su se i ‘terapije’ i teorije za disfunkcionalnu seksualnost, od kastracije, hipnoze, preko terapije odbojnosti sve do hororne lobotomije koja u u većini evropskih zemalja ukinuta tek 1981. a od čijih posljedica je stradao ogroman broj ljudi. Razvojem teorija i terapija omogućavan je cilj: promijeniti privatne želje i sklonosti za kulturno konstruisane norme društva (Naphy, 2012: 253). Pokret za oslobođenje seksualnosti i traženje prava od onog prvog iz 1871. godine do danas je rezultirao djelomičnom slobodom preko prava ostvarenja civilnih brakova u skandinavskim zemljama i Nizozemskoj do rasprava o liberalizaciji istospolnih odnosa u Americi i Kanadi koje traju od 2005. godine i zakona EU koji zabranjuju diskriminacijski odnos spram homoseksualaca izuzev (sic!)  religijskih tijela (sic!).
Islamske zemlje promoviraju različite stavove o homoseksualnosti . Sistem normi i zakona kojima se reguliše seksualnost ne poizlazi iz Kur’ana, u kome nema izričite kazne za sodomiju, stroge kazne se preporučuju u Hadisima i svakodnevno radikaliziranim Šerijatom. Kako smatra Amin Maluf, dekonstruišući složene identitete da oni koji ne žele da prihvate svoju raznolikost postaće najotrovniji identitetski ubice, ostrvljujući se na one koji predstavljaju jednu stranu njihovog sopstvenog bića za koju bi hteli da bude zaboravljena (Maluf, 2003: 30). U kontekstu kolonijalizma i daljnje vladavine i nadzora imperijalnih sila, otkrivene su evropejske tendencije da se afrički kontinent predočava kroz specifičan stereotipiziran model ‘nemoralnosti’ (po prirodi) i ‘perverzije’ (po izboru) (Naphy, 2012: 273). Patrocentrična ideologija zapadnoevropske kulture u srži njeguje sklonost nametanja ‘vrijednosti’ potčinjenim Drugima generalizacijom Afrikanaca kao primitivaca. Na afričkom tlu rezultat kolonijalizma je bio dvostran. S jedne strane kolonijalne i postkolonijalne vođe su prihvatale zapadno-kršćansko razumijevanje homoseksualnosti kao grešnog i zla te domokratsko širenje homofobije, ali i politički optuživali Zapad za uvoz homoseksualnosti, iz čega je proizašlo odbacivanje terminologije gej i homoseksualnost, ali ne i dokidanje praktikovanja istospolnih odnosa. Radikalna brisanja pod uticajem Zapada nisu do kraja poništila afričke kulture, zatečene autohtone vrijednosti i konstrukte seksa zbog užitka i pluralne forme rodnosti. Globalna dominacija zapadnih evropskih zemalja u 19. i 20. vijeku (napose i ekonomska nadmoć SAD-a) iznijeta je formom mijenjanja zatečenih kulturnih obrazaca diljem svijeta. U Indiji viktorijanske vrijednosti su se prenosile modelom ‘hipermaskulinosti’ a  homo/seksualnost bez cenzure i dalje upražnjavala putem književnosti i historije sve do novih čitanja od strane kolonizatora i postokolonijalista.

Tolerantni stav prema istospolnom seksualizmu dijelom 20. vijeka se zadržao u Kini i Japanu. Prodorom komunističkih ideja na kinesko tlo dokidaju se historija, kultura i tradicije homoseksualnosti a pažnja skreće na prokreativnost seksa i monogamiju kojom se učvršćuje patrijarhalna kontrola nad ženama. Najradikalnije brisanje su pretrpile američke kulture nestankom beradčea čije postojanje svjedoči da rod i spol, seksualnost i preferencije nisu fiksne kategorije, ali su kulturalno popustljive (Naphy, 2012: 318). Najjači propagatori zarobljene seksualnosti i danas su islam i kršćanstvo koji svojim idejama o prokreativnoj korisnosti seksa konstruišu i reproduciraju ograničenu spolnost i seksualnost. Pitanja spolnosti, rodnosti i seksualnosti danas su u toj mjeri ispolitizirana da čak sugestijom o drugačijoj prošlosti neheteroseksualnog karaktera tvori se politički iskaz. Necenzuriranje ovog diskurza može biti destabilizacija ideologije heteroseksizma, ali i prisvajanje koje podrazumijeva koloniziranje potkulturnog teksta radi održavanja dominantne kulture. Čitanje koje neće biti dio dominirajućih strategija omogućit će radikalnu subverziju i mijenjanje pozicija kroz subverzivni potencijal margine. Knjiga Born To Be Gay Williama Naphyja svojim subverzivnim dejstvom, pa i ako u sebe uključuje politički čin, predočava onu neispričanu stranu ljudske historije i kulture u sveukupnosti postojanja. Bunt ovog nadasve zanimljivog štiva postvarnjuje postojanje i trajnost homoseksualnosti kao čovjekovog slobodnog izbora i prava na vlastitu kulturu. Radikalnim promišljanjima, naznakama i otvaranjem novih problemskih pitanja Naphy je otvorio poligon novim istraživanjima u svjetlu politike, društva, religije i ideologije koji vrše apsolutan i represivan uticaj na živote pojedinaca. Ostvario je doprinos veličanju i uzdizanju različitog sebstva, pridea koje je bilo pod velom tame i zabrane, te je knjigom ostvario cilj iz naslova.

Historija homoseksualnosti, kako glasi podnaslov ove knjige, objavljena je 2006. godine a tek nakon šest godina prevedena je u sarađivačkom projektu sarajevskog Otvorenog centra, beogradske Queerie i zagrebačkog Domina. U Sarajevu je predstavljena i promovirana 17. maja na Međunarodni dan borbe protiv homofobije i transfobije. Ovakav potkulturni tekst definitivno bi trebao biti u službi potkopavanja dominantne kulture koja afirmiše heteroseskualne prakse, ali je još uvijek otvoreno pitanje da li i koliko će samo/sagledavanje heteroseksualnosti preko teksta kakav je ovaj i dalje biti u skladu sa ideologijom, što će pokazati vrijeme.

Vaspitanjem se ne mogu zaobići niti spriječiti istospolne aktivnosti baš kao što homoseksualnost nije pitanje ličnog izbora koji se da prevazići zarad tobožnjeg društvenog morala nametnutog religijom.

U Grčkoj je bila svepristuna pederastija, bordeli u kojima je slavljena muška ljubav i udizana iznad one bračne, potom primjer posebnog odreda vojske Sveta četa Tebe koja je bila sastavljena od 150 parova homoseksualnih ljubavnika, atletske škole su bile mjesto za udvaranje mladićima i na kraju brojni zapisi grčkih filozofa (Platon, Ksenofont, Aristotel)  i književnika (Eshil, Sofokle, Euripid) u kojima se afirmiše društveno prihvaćen konstrukt muško-muških odnosa.

Prakse karakteristične za Grčku prenijete su postepeno u rimsku kulturu, od negodovanja zbog pederastije i istospolne ljubavi, preko kompleksnog konstrukta poliseksulanosti i pogleda na seks. Svetonijevi zapisi Životi Cezara su biografski spisi o vladarima Rima i njihovim seksualnim sklonostima.

Aktivna i pasivna uloga prilikom seksualnog odnosa je bila veoma važna tačka diskusije za Rimljane. Rimski građanin je morao biti u aktivnoj poziciji, dakle, onaj koji penetrira, dok se pasivna pozicija dodjeljivala onim muškarcima koji su bilo društveno, kulturno ili na neki drugi način označeni kao ‘manje muškarci’.

Ideje o zarobljavanju slobodne seksualnosti proizašle su iz asketskog i monaškog krila svećeništva. Uporište za isključivu heteroseksualnost monoteizam nije pronašao u prirodi, stoga poseže za stvaranjem moralnih zakona utemeljenih na ‘normalnosti’ pojava a normalnost je dakako propagirana preko svećenstva.

Naglašava se da su ljudska bića, kada ona to žele, sposobna da rekonstruišu rod i biologiju na način koji jednostavno ignoriše „biološku“ stvarnost – koja je sama po sebi subjektivna, društveno konstruisana ideja (Naphy, 2012: 129).

Španski osvajač K. Kolumbo koji je i otkrio Ameriku u svoj misionarski pohod je krenuo netom nakon progona jevreja i kršćenja i pokolja muslimana u Španiji.

Neka istraživanja pokazuju da je u II svjetskom ratu u koncentracionim logorima stradalo 20 000 homoseksualnih muškaraca.

Sedam zemalja u kojima je homoseksualnost kažnjiva smrću su islamske, a od osamdeset dvije gdje se na istospolne odnose gleda kao na zločin trideset šest su pretežno islamske. Vrh u poimanju homoseksualnih odnosa svakako predstavlja muslimanska obrazovana elita u zapadnim zemljama koja propagira radikalne rasističke  stavove. Takav slučaj je zabilježen u Londonu gdje je objavljena literatura za učenike koji treba da uče da se homoseksualnost  kažnjava smrću.

Književnost 19. i 20. vijeka je načinila radikalan zaokret ka lezbijstvu kao jedinoj priznatoj varijanti istospolnih odnosa, vjerovatno iz razloga već navedenih u tekstu, neutralizacija ženske homoseskualnosti se odvijala i putem negacije ženskog seksa kao seksa uopće. Stoga se indijska poezija rekhti (lezbijska poezija koju pišu muškarci ženskim glasom) osuđivala kao opscena, prosta i erotska te je pretrpila mnogobrojne vidove cenzure.