Jesen/Zima 2012

  Metapsihologija Sigmunda Freuda
  Aneta Sandić
 
 

U pismu Fliessu Freud (1898) piše o metapsihologiji ukazujući na vlastito stremljenje da izgradi psihologiju koja će, za razliku od dotadašnjih klasičnih psihologija svijesti, voditi “s onu stranu svijesti”. U svojim ranim pisanim djelima metapsihologiju definira naučnim nastojanjem da se prodre u metafizičke konstrukcije, te navodi:
“ ...veliki dio mitološkog shvatanja svijeta, što seže sve do najmodernijih religija, nije ništa drugo do u vanjski svijet projicirana psihologija. Mutna spoznaja (takoreći endopsihičko opažanje) psihičkih činilaca i odnosa nesvjesnog odražava se (...) u konstrukciji jedne nadosjetilne stvarnosti koju naukom treba pretvoriti u psihologiju nesvjesnog. Mogli bismo se drznuti da (...) metafiziku preobratimo u metapsihologiju”.
(Freud, 1901).

Nešto kasnije, u “Nesvjesnom”, Freud (1915) metapsihologiju određuje znatno preciznije:
“Predlažem dakle da onaj prikaz u kojem nam uspije da neki psihički proces opišemo u njegovim dinamičkim, topičkim i ekonomskim odnosima, nazovemo metapsihološkim”.
U “Metapsihološkom dodatku teoriji snova” (1917) on ide korak dalje definirajući metapsihologiju kao studiju pretpostavki na kojima je baziran sistem psihoanalitičke teorije.
Aktuelni status metapsihologije podrazumijeva šest različitih, usko isprepletenih dimenzija u odnosu na koje se iz psihoanalitičkog ugla definira dati psihološki fenomen:
topografsku,
dinamičku,
ekonomsku,
genetičku,
strukturnu i
adaptivnu dimenziju.

Freud je u svom opusu eksplicitno formulisao tri metapsihološka aspekta – dinamički, topografski i ekonomički. Nije začuđujuće da ”otac psihoanalize” (Betteleheim, 1982) u svom opusu nije sagledao nužnost izričitog definiranja genetičkog aspekta iz razloga što se isti, u psihoanalizi kao nesumnjivo genetičkoj psihologiji, podrazumijeva sam po sebi. Freud nije definirao niti strukturalno stanovište. U studiji ”Ja i ono” (Freud, 1923) najavio je, u to doba, novu podjelu psihičkog aparata sugerirajući da bi se topografski model trebao zamijeniti tripartitnom strukturom ličnosti. Studije o adaptaciji Heinza Hartmanna i Erika Eriksona, koje su i utemeljile adaptivno stanovište u referentni okvir psihoanalitičke metapsihologije, jasno upućuju da je psihoanalitička teorija oduvijek sadržavala bazične pretpostavke o adaptaciji, iako s različitim naglaskom na isti (Rapaport i sar., 1959).
Topografsko stanovište
Freudov najraniji metapsihološki model topografska je diferencijacija psihičkog aparata koju, u saradnji s Breuerom, zastupa još u Studijama o histeriji (1895). Ipak, zvanični postulat o topografskom ustrojstvu objavljuje u sedmom poglavlju “Tumačenja snova” (1900):
“Napuštanje precenjivanja osobine svesti postaje neophodan preduslov za svaki pravilan uvid u tok psihičkog. Nesvesno se mora, prema Lipsovim rečima, prihvatiti kao opšta osnova psihičkog života. Nesvesno je veći krug koji u sebi obuhvata onaj manji krug svesnog; sve što je svesno ima prethodni stepen nesvesnog, dok nesvesno može da ostane na tom stepenu a da ipak polaže pravo na potpunu vrednost jedne psihičke funkcije. Nesvesno je ona stvarna psihička realnost, nama po svojoj unutrašnjoj prirodi isto tako nepoznata kao i realnost spoljnog sveta, i ono nam je u podacima svesti isto tako nepotpuno dato kao i spoljni svet u podacima naših čulnih organa… Novo što nas je naučila analiza psihopatoloških struktura … sastoji se u tome što se nesvesno – dakle psihičko – javlja kao funkcija dva odvojena sistema i da se tako javlja već u normalnom duševnom životu. Postoje dakle dve vrste nesvesnog, što psiholozi još nisu diferencirali. I jedno i drugo je nesvesno u smislu psihologije; ali, po našem mišljenju, ono jedno što nazivamo nesvesno (Nsv) takođe je nesposobno za svest, dok smo ono drugo predsvesno (Psv) tako nazvali zato što njegovi nadražaji mogu dospeti u svest…”
U istom djelu Freud opisuje dva različita modusa funkcionisanja koji upravljaju svjesnim, odnosno nesvjesnom fenomenima:
”Tačno je da, koliko do sada znamo, ne postoji psihički aparat koji poseduje samo primarni proces te je takav aparat u ovom smislu teoretska fikcija. No, ovo je činjenica: primarni procesi su prisutni u mentalnom aparatu od početka, dok se tek tokom života odmotavaju sekundarni procesi, i inhibiraju i prekrivaju primarne; moguće je da se njihova dominacija ne postiže do zrelog životnog doba. Kao posledica zakašnele pojave sekundarnog procesa, srž našeg bića, konstituirana iz nesvesnih impulsa za ostvarenjem želje, ostaje nedostupno razumijevanju i inhibiciji predsvesnog; deo u funkciji potonje je restriktiran zauvek usmeravajući na najcelishsodnije puteve impulsa za ostvarenjem želje koji potiču iz nesvesnog. Nesvesne želje vrše prisilnu silu na sve kasnije mentalne trendove i osuđene su na pad u kojem ili koji mogu možda trudom preusmeriti ka višim ciljevima. Daljnji rezultat zakašnele pojave sekundarnog procesa je da je široka sfera mnemičkog materijala nedostupna predsvesnoj kateksi”.

Primarni proces upravlja nesvjesnim sadržajima, dok se sekundarnim uobličavaju svjesni fenomeni. Nesvjesni sadržaji neopterećeni su principom realiteta. Imaju tek jedan cilj – rasterećenje. U ovom stratumu psihičkog aparata ne postoji percepcija vremena, reda ili logike. Kontadikcije koegzistiraju u konglomeratu kondenzacija i premještanja. Tako su arhaični, primitivni načini funkcionisanja esencijalno obilježje nesvjesnih fenomena.
Sekundarni proces je, za razliku od primarnog, vođen principom realiteta. Njegova prevlast u mentalnom funkcionisanju ostvaruje se tokom ontogenetske progresije, pri čemu se odvijaju i složeni procesi diferencijacije i strukturacije psihičkog aparata. Psihički sadržaji pohranjeni u nesvjesnom tek obradom sekundarnog procesa postaju svjesni u egu.
Topografski model baziran je na stratifikaciji svjesnosti u tri hipotetička sistema: svjesno (Sv), nesvjesno (Nsv) i predsvjesno (Psv). Svaki od ova tri stratuma ima sebi svojstvenu funkciju, tip procesa, energiju katekse i vlastite specifične sadržaje. Topografsko stanovište prethodnik je strukturalnoj teoriji, tzv. drugoj topologiji, koju Freud razrađuje dvadesetak godina kasnije.
Vrlo zanimljivo je teoretsko rafiniranje funkcija primarnog i sekundarnog procesa koje je načinio Noy (1969). Eksploracijom ova dva modusa funkcioniranja kao dva otvorena sistema on hipotetizira dvije paralelne razvojne linije koje evolviraju i razvijaju se u skladu s imanentnim im organizacionim modusom (primarni/id/Ucs.; sekundarni/ego/Cs.) i to u uzajamnom sadejstvu. Prema Noyu, primarni proces, okrenut ka unutra, evolvira u svrhu adaptacije s ciljem dosezanja zadovoljstva selfa, u smislu subjektovog podešavanja i ispunjavanja idiosinkratički, kreativno. Sekundarni proces okrenut ka vanjskom svijetu, akomodira uticaj realiteta odlaganjem, prekrajanjem, prilagođavanjem i adaptabilnim manevrima putem odbrana i kompromisnih rješenja. U konačnici, teza ovog autora je da primarni proces evolvira u pravcu razvoja subjektiviteta, a sekundarni refiniranja objektivnosti datog subjekta.
Dinamička dimenzija
Dinamičkim modelom postulira se da su psihički fenomeni rezultat interakcije izvjesnih sila. U “Opštem uvodu u psihoanalizu” (1920) Freud navodi:
“Mi ne nastojimo tek da opišemo i klasificiramo fenomene, već da ih shvatimo kao znake međuodnosa sila uma, kao manifestaciju svrsishodnih intencija koje operiraju zajedno ili u uzajamnoj opoziciji. Mi se bavimo dinamičkim pogledom na mentalne fenomene”.

Tako se u okviru dinamičke propozicije sugerira da u psihoanalizi, kao i u drugim naukama, psihološke sile mogu i trebaju biti tretirane u parametrima njihove veličine i pravca, kao i međusobnim kvalitativnim razlikama. Studirajući interakciju i konflikte (ili sile u individui), te njihove reakcije u odnosu na vanjski svijet, dinamičkom metapsihološkom dimenzijom zahvata se ljudsko ponašanje u datoj, konkretnoj situaciji.
Freudov dinamički model fundament je svih hipoteza o instinktivnim nagonima, odbranama, ego interesima i konfliktima. Kao očite primjere dinamičkog stanovišta zgodno je navesti psihoanalitički pogled na formaciju simptoma, kao i ubikvitarni fenomen ambivalencije.
Ekonomička dimenzija
U “Nesvjesnom” (1915) Freud navodi kako ekonomičko stanovište “nastoji pratiti promjene količine ekscitacije i da se postigne barem približna procjena veličine”. Nadalje, piše da je “ekonomički, ili ako preferirate, kvantitativni faktor ... u uskom odnosu s principom zadovoljstva” (1932).
Ekonomičko stanovište podrazumijeva da dati psihološki fenomen involvira i izvjesnu količinu psihološke energije. Fokusirano je na promatranje kateksi i njihova kretanja, promjene njihovih intenziteta, suprotnosti koje se među njima uspostavljaju (kontrakatekse) itd.
Na uporištu koje obezbjeđuje ekonomičko stanovište bazirani su psihoanalitički koncepti poput vezivanja, neutralizacije, seksualizacije, sublimacije i sl.
Strukturalno stanovište
Strukturalno stanovište u psihoanalitičkoj teoriji objavljeno je u Freudovoj publikaciji “Ja i ono” (1923a). U okviru istog psihički aparat diferenciran je u tri perzistirajuće funkcionalne jedinice: id, ego i superego. Tripartitna stratifikacija psihičkog aparata posljednji je veliki Freudov naučni doprinos razvoju psihoanalize.
Neophodnost da se topografsko stanovište dopuni strukturalnim Freud (1923a) klarificira sljedećim iskazom:
“Naći ćemo se u beskrajnoj konfuziji i poteškoćama ukoliko prianjamo za naš raniji način izražavanja i pokušamo, na primjer, lišiti neuroze konflikta između svjesnog i nesvjesnog. Morat ćemo zamijeniti ovu antitezu drugom, preuzetom iz našeg razumijevanja strukturalnih uslova uma, tj., antitezu između organiziranog ega i onog što je potisnuto i disocirano od njega”.

Strukturalno stanovište usmjerava psihoanalitičko razmatranje datog psihološkog fenomena u okvir specifikuma interakcije između psiholoških struktura. Ono je implicirano npr. kad god se razmatraju interstrukturalni konflikti poput formacije simptoma ili intrastrukturalni procesi poput sintetičkih funkcija ega.
Genetički aspekt
U okviru genetičkog modela psihoanaliza se bavi porijeklom i razvojem psihičkih fenomena. Već je napomenuto kako Freud nije dao izričitu definiciju genetičkog stanovišta. No, svakako da je implicirao genetički aspekt u sljedećoj tvrdnji:
“Svaka analiza psiholoških fenomena ne zaslužuje naziv psiho-analiza. Potonja implicira više od analize sastavnih fenomena u jednostavnije. Ona se sastoji iz praćenja jedne psihološke strukture do druge, koja joj prethodi u vremenu i iz koje se razvila. Tako je od samog početka psiho-analiza usmjerena na praćenje razvojnih procesa. Započela je otkrivanjem geneze neurotičkih simptoma, i vođena je, vremenom, da pažnju usmjeri na druge psihičke strukture i da konstruira genetičku psihologiju”
(Freud, 1913).

Genetička dimenzija psihoanalitičke metapsihologije usmjerena je na porijeklo i razvoj psiholoških fenomena. Rukovodi se načelom da predominantna organizacija psihičkih struktura (neurotička, granična, narcistička ili psihotična) ukazuju na određene ključne periode u ranom razvoju. Redovito vodi natrag do događaja kojih se, parcijalno, nemogućno prisjetiti, često obuhvatajući period života kada iskustva nisu mogla biti formulirana verbalnim simbolima. U članku “Genetički pristup u psihoanalizi” Hartmann i Kris (1945) vrlo jasno definiraju ovaj metapsihološki aspekt:
“Genetički pristup u psihoanalizi ne bavi se jedino anamnestičkim podacima, niti mu je namjera da pokaže jedino ‘kako je prošlost sadržana u sadašnjosti’. Genetičke propozicije bave se kauzalitetom, tj. zašto je, u prošlim konfliktnim situacijama, usvojeno specifično rješenje; zašto je to jedno zadržano dok su druga napuštena, i kakva uzročno-posljedična veza postoji između ovih rješenja i kasnijeg razvoja”.
Adaptivna dimenzija
Freud je u grubim crtama naznačio adaptivno stanovište već u Tumačenju snova (1900) postuliranjem izmjene prevlasti primarnog procesa sekundarnim tokom normalnog procesa razvoja. Naznake značaja adaptivnog modela nalazimo i u njegovim kasnijim radovima, posebno “Masovnoj psihologiji i analizi Ja” (1921), “Budućnosti jedne iluzije” (1927a) i “Civilizaciji i njenim nezadovoljstvima” (1927b) gdje je ukazao na spone između individualnog psihološkog ustrojstva i aktualnog sociološkog konteksta. Ipak, činjenica je da je Freud svoj rad koncentrirao na studiji dinamizama različitih intrapsihičkih stanja, uz znatno manju posvećenost adaptacionim kapacitetima i manevrima datog subjekta. Iz ovog razloga rad kasnijih psihoanalitičara, posebno Heinza Hartmanna i Erika Eriksona, rezultirao je egzaktnim formuliranjem adaptacionog stanovišta u psihoanalitičkom teoretskom korpusu.
Hartman (1939) je proširio Freudov opis funkcija ega definirajući ga i kao urođeni “organ adaptacije” u odnosu na vanjski svijet. Značajni postulati kojima Hartmann obogaćuje psihoanalitičku teoriju mogu se rezimirati na sljedeći način (Kafka, 1989):
ego kapaciteti razvijaju se i evolviraju tokom procesa maturacije velikim dijelom neovisno o zonama konflikta
postoji konstitucijska datost u pogledu ego kapaciteta, te je iste potrebno podrobnije studirati no što je to bilo uobičajeno u dotadašnjim psihoanalitičkim krugovima
psihičko ustrojstvo reflektira međusobne uticaje urođenih kapaciteta, nagona i socijalnog konteksta, spoju koji ne samo da subjektu omogućava dosezanje individualnih adaptivnih aranžmana, već i limitira neke od ovih sposobnosti
pažljiva studija evolucije adaptacionih manevara tokom prethodnog razvoja neophodan je uslov za potpunije razumijevanje psihičkih fenomena koji se sreću u kliničkoj praksi.

S druge strane, Erikson sugerira (1940) tri ”organizacije” koje utiču na ljudsko ponašanje:
Čovjeka, obzirom da je sisar, odlikuju fizičke i mentalne osobitosti determinirane epigenetski;
Društvo i socio-ekonomske organizacije razlikuju se obzirom na njihove odredbe, zahtjeve, ideale, i negativne osobine. Stoga različiti društveni sistemi različito utiču na individuu;
Ego organizacija, konglomerat individuinih jedinstvenih iskustava, nastaje kao proizvod prve dvije navedene stavke.

Individualna ego organizacija razvija se kroz osam stadija, pri čemu svaki obilježava očekivana ”psihosocijalna kriza” koju je potrebno razriješiti (Kratka prezentacija Eriksonove psihosocijalne razvojne sheme predočena je u Tabeli br. 1.).

Obaveza društva je da obezbijedi zaštitu ovih kulturalnih i psiholoških razvojnih koraka. Isti će voditi neminovnoj transformaciji osobnosti, te ekspanziji u području šarolikosti životnih zadataka.


Literatura:

Bettelheim B (1982) Freud and Man’s soul. New York: Vintage Books.
Breuer J, Freud S (1895) Studies on Hysteria. Basic Books:New York, 2000.
Erikson EH (1940) Problems of infancy and early childhood, u knjizi: Outline of Abnormal Psychology ed. G. Murphy & A. Bachrach. New York: Modern Library, 1954.
Erikson EH (1984) Reflections on the Last Stage – and the First. Psychoanalytic Study of the Child, 39:155-165.
Freud S (1898) Letter 84 Extracts From The Fliess Papers. The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Volume I (1886-1899): Pre-Psycho-Analytic Publications and Unpublished Drafts, 274.
Freud S (1900) Tumačenje snova. Odabrana dela Sigmunda Freuda. Matica srpska: Beograd, 1976.
Freud S (1901) Psihopatologija svakodnevnog života. Odabrana dela Sigmunda Freuda I-VIII, knjiga 1. Matica srpska: Beograd, 1969.
Freud S (1913) The Claims of Psycho-Analysis to Scientific Interest. The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Volume XIII (1913-1914): Totem and Taboo and Other Works, 163-190.
Freud S (1915) Nesvjesno, u knjizi Budućnost jedne iluzije. Naprijed: Zagreb, 1986.
Freud S (1917) A Metapsychological Supplement to the Theory of Dreams. The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Volume XIV (1914-1916): On the History of the Psycho-Analytic Movement, Papers on Metapsychology and Other Works, 217-235.
Freud S (1920) A General Introduction to Psychoanalysis. CT: Martino Fine Books, 2009.
Freud S (1921) Masovna psihologija i analiza Ja, u knjizi Budućnost jedne iluzije. Naprijed: Zagreb, 1986.
Freud S (1923) Ja i ono, u knjizi Budućnost jedne iluzije. Naprijed: Zagreb, 1986.
Freud S (1927) Budućnost jedne iluzije, u knjizi Budućnost jedne iluzije. Naprijed: Zagreb, 1986.
Freud S (1932) New Introductory Letters on Psychoanalysis and Other Works, The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Volume XXII (1932-1936), 1-267. The Hogarth Press and the Institute of Psycho-analysis, London.
Hartmann H (1939) Ego Psychology and the Problem of Adaptation.
Hartmann H, Kris E (1945) The Genetic Approach in Psychoanalysis. Psychoanalytic Study of the Child, 1:11-30.
Kafka E (1989) The Contribution of Hartmann’s Adaptational Theory to Psychoanalysis, with Special Reference to Regression and Symptom Formation. Psychoanalytic Quarterly, 58:571-591.
Noy P (1969) A Revision of the psychoanalytic theory of primary process. International Journal of Psychoanalysis 50:155-178

Rapaport D, Gill MM (1959) The Points of View and Assumptions of Metapsychology, the Collected Papers of David Rapaport. New York: Basic.